Human development (मानव विकास)
Human development is the process of enlarging the people’s Choices.
Human development is defined as the process of enlarging people’s freedoms and opportunities and improving their well-being. Human development is about the real freedom ordinary people have to decide who to be, what to do, and how to live. (मानव विकासलाई मानिसको स्वतन्त्रता र अवसरहरू विस्तार गर्ने र उनीहरूको कल्याणमा सुधार गर्ने प्रक्रियाको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। को बन्ने, के गर्ने र कसरी बाँच्ने भन्ने निर्णय आम मानिसले गर्ने वास्तविक स्वतन्त्रताको बारेमा मानव विकास हो।)
Human development भन्नाले देशको आर्थिक,सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनैतिक (आसा सारा) क्षेत्र लगायत भौतिक उपलब्धि तिनको उपभोगमा जनताको पहुँचको दायरा फराकिलो पार्दै तिनीहरुको ईच्छा अनुसारको क्षमता विकास गर्नु हो।
यसले मानवका लागि आर्थिक,सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनैतिक (आसा
सारा) क्षेत्रमा विकल्पहरुको चयन गर्ने दायरालाई फराकिलो पार्दछ।
समग्रमा मानव जातिलाई विकासको केन्द्रविन्दु मानेर गरिने सबै
किसिमको विकास नै Human development हो।
मानव विकास अवधारणा अर्थशास्त्री महबुब उल हकले विकसित गरेका थिए।
सन् १९७० को दशकमा विश्व बैंकमा र पछि आफ्नै देश पाकिस्तानमा
अर्थमन्त्रीको रूपमा डा. हकले मानव विकासको वास्तविक उद्देश्य —
जनताको जीवनमा सुधार ल्याउनका लागि मानव प्रगतिका विद्यमान
उपायहरूले लेखाजोखा गर्न असफल भएको तर्क गरे। विशेष गरी, कुल
गार्हस्थ्य उत्पादनको सामान्य रूपमा प्रयोग हुने मापनले कल्याणलाई
पर्याप्त रूपमा मापन गर्न असफल भएको उनको विश्वास थियो। नोबेल
पुरस्कार विजेता अमर्त्य सेन र अन्य प्रतिभाशाली
अर्थशास्त्रीहरूसँग काम गर्दै, 1990 मा डा. हकले संयुक्त राष्ट्र
विकास कार्यक्रम द्वारा कमिसन गरिएको पहिलो मानव विकास रिपोर्ट
प्रकाशित गर्यो।
विकासको अवधारणामा पूनर्विचार गर्दै विकासको साध्य र साधन दुवै
मानिस हो भन्ने मान्यता सहित UNDP ले सन् १९९० देखि Human
development Report प्रकाशन गर्न थालेदेखि यो अवधारणा घनिभूत रुपमा
आएको हो ।
मानव विकास दृष्टिकोणको केन्द्रबिन्दु क्षमताको अवधारणा हो।
क्षमताहरू - मानिसहरूले के गर्न सक्छन् र तिनीहरू के बन्न सक्छन् -
मूल्यवान जीवनको पछि लाग्ने उपकरणहरू हुन्। लगभग सबैले मूल्यवान
आधारभूत क्षमताहरू समावेश छन्: राम्रो स्वास्थ्य, ज्ञानमा पहुँच, र
जीवनको सभ्य भौतिक स्तर। जीवनलाई प्रभाव पार्ने निर्णयहरूमा भाग
लिने, आफ्नो जीवनको वातावरणमा नियन्त्रण राख्ने, हिंसाबाट
स्वतन्त्रताको आनन्द उठाउने, सामाजिक सम्मान गर्ने, र आराम गर्ने र
रमाइलो गर्ने क्षमताहरू समावेश हुन सक्छन्। (Central to the human
development approach is the concept of capabilities.
Capabilities—what people can do and what they can become-are the
equipment one has to pursue a life of value. Basic capabilities
valued by virtually everyone include: good health, access to
knowledge, and a decent material standard of living. Other
capabilities central to a fulfilling life could include the
ability to participate in the decisions that affect one’s life,
to have control over one’s living environment, to enjoy freedom
from violence, to have societal respect, and to relax and have
fun.)
हाम्रा क्षमताहरू हाम्रा आफ्नै प्रयासहरू र हाम्रो समाजका
संस्थाहरू र परिस्थितिहरूद्वारा विस्तारित (वा सीमित) हुन्छन्।
फराकिलो, राम्रोसँग विकसित क्षमता भएका मानिसहरूसँग "राम्रो जीवन"
को आफ्नो दृष्टिकोणलाई वास्तविकता बनाउन आवश्यक उपकरणहरू छन्।
क्षमतामा कमजोर भएकाहरूले आफ्नै पाठ्यक्रम चार्ट गर्न र अवसरहरू
प्रयोग गर्न कम सक्षम हुन्छन्। आधारभूत क्षमताहरू बिना, मानव
क्षमता अपूर्ण रहन्छ।
यस प्रकार मानवको छनौटको दायरा फराकिलो पार्दै मानव क्षमताको
पूर्ण उपभोग सहित मानव केन्द्रित विकासमा गरिएको लगानीले विकास
प्रक्रियालाई सहि मार्गमा डोर्याउने विकासको अवधारणा नै मानव
विकास हो।
यो एक दृष्टिकोण हो जुन सबै मानिसहरूका लागि निष्पक्ष अवसरहरू र
छनौटहरू सिर्जना गर्नमा केन्द्रित छ। त्यसोभए यी विचारहरू मानव
विकास दृष्टिकोणमा कसरी एकसाथ आउँछन्?
जनता: मानव विकासको दृष्टिकोणले आर्थिक वृद्धिले स्वचालित रूपमा
सबैका लागि ठूलो अवसरहरूतर्फ लैजान्छ भन्ने अनुमान गर्नुको सट्टा
मानिसहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनमा केन्द्रित छ। आय बृद्धि
आफैमा अन्त्य हुनुको सट्टा विकासको लागि महत्त्वपूर्ण माध्यम
हो।
अवसरहरू: मानव विकास भनेको मानिसहरूलाई बढी स्वतन्त्रता र
उनीहरूले मूल्यवान जीवन जिउनका लागि अवसरहरू प्रदान गर्नु हो।
वास्तवमा यसको अर्थ मानिसहरूको क्षमता विकास गर्नु र तिनीहरूलाई
प्रयोग गर्ने मौका दिनु हो। उदाहरणका लागि, केटीलाई शिक्षा दिनुले
उसको सीप विकास गर्छ, तर यदि उसलाई जागिरमा पहुँचबाट वञ्चित गरिएको
छ, वा स्थानीय श्रम बजारको लागि सीपहरू छैनन् भने यसले कुनै फाइदा
गर्दैन। तलको रेखाचित्रले मानव विकासका आधारभूत पक्षहरूलाई हेर्छ
(त्यो मानव विकासको आधारभूत भाग हो); र पक्षहरू जुन अधिक
सान्दर्भिक छन् (यसले मानिसहरूलाई फस्टाउन अनुमति दिने अवस्थाहरू
सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ)। मानव विकासका तीनवटा आधारहरू स्वस्थ र
सृजनात्मक जीवन जिउनु, ज्ञानी हुनु र सभ्य जीवनस्तरको लागि आवश्यक
स्रोतसाधनमा पहुँच हुनु हो। धेरै अन्य पक्षहरू पनि महत्त्वपूर्ण
छन्, विशेष गरी मानव विकासको लागि सही अवस्था सिर्जना गर्न मद्दत
गर्न, जस्तै वातावरणीय दिगोपन वा पुरुष र महिला बीचको
समानता।
विकल्पहरू: मानव विकास मौलिक रूपमा, अधिक छनौटको बारेमा हो। यो
मानिसहरूलाई अवसरहरू प्रदान गर्ने बारे हो, तिनीहरूले तिनीहरूलाई
प्रयोग गर्न आग्रह गर्दैनन्। कसैले पनि मानव आनन्दको ग्यारेन्टी
गर्न सक्दैन, र मानिसहरूले गर्ने छनौटहरू तिनीहरूको आफ्नै चिन्ता
हो। विकासको प्रक्रिया - मानव विकास - कम्तिमा मानिसहरूको लागि
व्यक्तिगत र सामूहिक रूपमा, उनीहरूको पूर्ण क्षमतामा विकास गर्न र
उनीहरूलाई मूल्यवान उत्पादक र रचनात्मक जीवनको नेतृत्व गर्ने उचित
अवसर प्राप्त गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
Human development involves studies of the human condition with
its core being the capability approach. The inequality adjusted
Human Development Index is used as a way of measuring actual
progress in human development by the United Nations. It is an
alternative approach to a single focus on economic growth, and
focused more on social justice, as a way of understanding
progress. (मानव विकासले मानव अवस्थाको अध्ययन समावेश गर्दछ र यसको
मूल क्षमता दृष्टिकोण हो। असमानता समायोजन मानव विकास सूचकांक
संयुक्त राष्ट्र संघ द्वारा मानव विकास मा वास्तविक प्रगति मापन को
एक माध्यम को रूप मा प्रयोग गरिन्छ। यो आर्थिक वृद्धिमा एकल फोकसको
लागि वैकल्पिक दृष्टिकोण हो, र प्रगतिलाई बुझ्ने तरिकाको रूपमा
सामाजिक न्यायमा बढी केन्द्रित छ।)
Human development को उद्देश्य
मूलभूतरुपमा Human development का २ वटा प्रमुख उद्देश्यहरु
रहेका छन्:-
१. मानव क्षमताको निर्माण गर्ने:- ज्ञान,सीप र दक्षतालाई अभिवृद्धि
गर्दै स्वस्थ मानवको निर्माण गर्नु । मानवलाई क्षमतायुक्त
तुल्याउनु।
२. मानवमा अन्तर्निहित क्षमताको उपयोग गर्ने वातावरण
सिर्जना:-
उत्पादनशील कार्यमा समय खर्चेर
मनोरञ्जनमा समय दिएर
आर्थिक,सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनैतिक (आसा सारा) क्षेत्रमा
सक्रियता बढाएर
Human development को Pillars
मानव विकासका छवटा आधारभूत स्तम्भहरू छन्: समानता, दिगोपन, उत्पादकता, सशक्तीकरण, सहयोग र सुरक्षा।
Equity is the idea of fairness for every person, between men and women; we
each have the right to education and health care. (समानता भनेको
प्रत्येक व्यक्तिको लागि, पुरुष र महिला बीचको निष्पक्षताको विचार हो;
हामी प्रत्येकलाई शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अधिकार छ।)
Sustainability
is the view that we all have the right to earn a living that can
sustain our lives and have access to a more even distribution of
goods. (स्थायित्व भनेको हामी सबैलाई जीवनयापन गर्ने अधिकार छ जसले
हाम्रो जीवन धान्न सक्छ र सामानको अझ बढी वितरणमा पहुँच गर्न
सक्छ।)
Productivity
states the full participation of people in the process of income
generation. This also means that the government needs more efficient
social programs for its people.(उत्पादकत्वले आय आर्जनको प्रक्रियामा
जनताको पूर्ण सहभागितालाई जनाउँछ। यसको मतलब यो पनि हो कि सरकारले
आफ्ना जनताका लागि अझ प्रभावकारी सामाजिक कार्यक्रमहरू आवश्यक
छ।)
Empowerment
is the freedom of the people to influence development and decisions
that affect their lives.(सशक्तिकरण भनेको विकास र उनीहरूको जीवनलाई
असर गर्ने निर्णयहरूलाई प्रभाव पार्ने जनताको स्वतन्त्रता हो।)
Cooperation
stipulates participation and belonging to communities and groups as
a means of mutual enrichment and a source of social
meaning.(सहकार्यले पारस्परिक समृद्धिको माध्यम र सामाजिक अर्थको
स्रोतको रूपमा समुदाय र समूहहरूको सहभागिता र आबद्धतालाई परिभाषित
गर्दछ।)
Security
offers people development opportunities freely and safely with
confidence that they will not disappear suddenly in the
future.(सुरक्षाले मानिसहरूलाई भविष्यमा अचानक हराउने छैन भन्ने
विश्वासका साथ स्वतन्त्र र सुरक्षित रूपमा विकासका अवसरहरू प्रदान
गर्दछ।)
.jpg)
.jpg)
