सौर्यमण्डलका सबै ८ ग्रहहरूको विस्तृत विवरण

१. बुध (Mercury)

• व्यास: ४,८७९ कि.मी. (सौर्यमण्डलको सबैभन्दा सानो ग्रह)

• सूर्यबाट दूरी: ५.७९ करोड कि.मी. (पहिलो स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष (Rotation): ५९ दिन | कक्ष (Revolution): ८८ दिन

• औसत तापक्रम: -१७३°C (रातमा) देखि ४२७°C (दिनमा)

• परिक्रमण गति: ४७.४ कि.मी./सेकेन्ड (सबैभन्दा तीव्र गति)

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: म्यारिनर १० (Mariner 10), म्यासेन्जर (MESSENGER)

• उपग्रह (Moons) संख्या: ० (शून्य)

• प्रमुख विशेषताहरू: सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह; वायुमण्डल नभएकाले एकापट्टि अत्यधिक तातो र अर्कोपट्टि अत्यधिक चिसो हुने; यसलाई 'बिहानको तारा' पनि भनिन्छ।

२. शुक्र (Venus)

• व्यास: १२,१०४ कि.मी.

• सूर्यबाट दूरी: १०.८२ करोड कि.मी. (दोस्रो स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: २४३ दिन | कक्ष: २२५ दिन

• औसत तापक्रम: ४६२°C (सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा तातो ग्रह)

• परिक्रमण गति: ३५.० कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: म्यारिनर २ (Mariner 2), भेनेरा ७ (Venera 7)

• उपग्रह (Moons) संख्या: ० (शून्य)

• प्रमुख विशेषताहरू: 'पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह' (Earth's Twin); बाक्लो वायुमण्डल (CO₂) का कारण सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चम्किलो ग्रह; 'वर्ष भन्दा दिन लामो' भएको ग्रह; यसलाई 'Goddess of Love and Beauty' र 'सन्ध्याको तारा' पनि भनिन्छ; वैज्ञानिकहरूद्वारा अनुसन्धान गरिएको पहिलो ग्रह हो।

३. पृथ्वी (Earth)

• व्यास: १२,७५६ कि.मी. (भूमध्यरेखीय व्यास)

• सूर्यबाट दूरी: १४.९६ करोड कि.मी. (१.० AU - तेस्रो स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: २३ घण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेन्ड | कक्ष: ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड

• औसत तापक्रम: १५°C

• परिक्रमण गति: २९.८ कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: एपोलो ११ (मानव पठाइएको), विभिन्न भू-उपग्रहहरू

• उपग्रह (Moons) संख्या: १ (चन्द्रमा)

• प्रमुख विशेषताहरू: सौर्यमण्डलको एकमात्र 'सजीव ग्रह' वा जीवन भएको ग्रह; अन्तरिक्षबाट हेर्दा पानीको बाहुल्यताका कारण निलो देखिने हुनाले 'निलो ग्रह' (Blue Planet) भनिन्छ; यसको ७०.८% भाग पानीले ढाकेको छ।

४. मङ्गल (Mars)

• व्यास: ६,७७९ कि.मी.

• सूर्यबाट दूरी: २२.७९ करोड कि.मी. (चौथो स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: २४ घण्टा ३७ मिनेट | कक्ष: ६८७ दिन

• औसत तापक्रम: -६३°C

• परिक्रमण गति: २४.१ कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: भाइकिङ १, क्युरियोसिटी रोभर (Curiosity), पर्सेभेरेन्स (Perseverance)

• उपग्रह (Moons) संख्या: २ (फोबोस र डिमस)

• प्रमुख विशेषताहरू: यसको माटोमा आइरन अक्साइड (Iron Oxide) को मात्रा बढी भएकाले रातो देखिन्छ, त्यसैले यसलाई 'रातो ग्रह' (Red Planet) भनिन्छ; यहाँ सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा अग्लो ज्वालामुखी पहाड 'ओलम्पस मोन्स' (Olympus Mons) अवस्थित छ, जुन सगरमाथा भन्दा ३ गुणा अग्लो छ।

५. बृहस्पति (Jupiter)

• व्यास: १,४२,९८४ कि.मी. (सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो ग्रह)

• सूर्यबाट दूरी: ७७.८५ करोड कि.मी. (पाँचौं स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: ९ घण्टा ५६ मिनेट (सबैभन्दा छोटो दिन / तीव्र अक्षीय गति) | कक्ष: १२ वर्ष

• औसत तापक्रम: -१०८°C

• परिक्रमण गति: १३.१ कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: पायोनियर १०, भ्यायेजर १, जुनो (Juno)

• उपग्रह (Moons) संख्या: ९५

• प्रमुख विशेषताहरू: यसलाई 'ग्रहहरूको राजा' (King of Planets) वा 'ग्याँसको गोलो' भनिन्छ; यसको वायुमण्डलमा एउटा विशाल आँधी छ, जसलाई 'ग्रेट रेड स्पट' (Great Red Spot) भनिन्छ; यसको उपग्रह ग्यानिमिड (Ganymede) सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा ठूलो उपग्रह हो।

६. शनि (Saturn)

• व्यास: १,२०,५३६ कि.मी.

• सूर्यबाट दूरी: १४३.४ करोड कि.मी. (छैटौं स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: १० घण्टा ४२ मिनेट | कक्ष: २९.५ वर्ष

• औसत तापक्रम: -१३९°C

• परिक्रमण गति: ९.७ कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: पायोनियर ११, भ्यायेजर २, क्यासिनी (Cassini)

• उपग्रह (Moons) संख्या: १४६ (सौर्यमण्डलमा सबैभन्दा बढी उपग्रह भएको ग्रह)

• प्रमुख विशेषताहरू: यसको वरिपरि बरफ र चट्टानका टुक्राहरूबाट बनेको चम्किलो र स्पष्ट घेरा भएकाले यसलाई 'घेरायुक्त ग्रह' (Ringed Planet) भनिन्छ; यसको घनत्व पानीको भन्दा पनि कम छ, अर्थात् यसलाई पानीमा राख्न सके यो तैरिन सक्छ; यसको सबैभन्दा ठूलो उपग्रह टाइटन (Titan) हो।

७. अरुण (Uranus)

• व्यास: ५१,११८ कि.मी.

• सूर्यबाट दूरी: २८७.१ करोड कि.मी. (सातौं स्थान)

• परिक्रमा समय: अक्ष: १७ घण्टा १४ मिनेट | कक्ष: ८४ वर्ष

• औसत तापक्रम: -१९७°C

• परिक्रमण गति: ६.८ कि.मी./सेकेन्ड

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: भ्यायेजर २ (Voyager 2)

• उपग्रह (Moons) संख्या: २८

• प्रमुख विशेषताहरू: मिथेन ग्याँसका कारण यो हरियो देखिन्छ, त्यसैले यसलाई 'हरियो ग्रह' भनिन्छ; यो आफ्नो अक्षमा ९८ डिग्रीसम्म ढल्किएको हुनाले अन्तरिक्षमा गुडिरहेको जस्तो देखिन्छ, त्यसैले यसलाई 'अल्छी ग्रह' वा 'सुतेको ग्रह' (Lying Planet) भनिन्छ; विलियम हर्सलले सन् १७८१ मा दूरबिनको सहयोगमा यो ग्रह पत्ता लगाएका थिए।

८. वरुण (Neptune)

• व्यास: ४९,५२८ कि.मी.

• सूर्यबाट दूरी: ४४९.५ करोड कि.मी. (सौर्यमण्डलको सबैभन्दा टाढाको ग्रह)

• परिक्रमा समय: अक्ष: १६ घण्टा ६ मिनेट | कक्ष: १६४.८ वर्ष (सबैभन्दा लामो वर्ष)

• औसत तापक्रम: -२०१°C (सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा चिसो ग्रह)

• परिक्रमण गति: ५.४ कि.मी./सेकेन्ड (सबैभन्दा ढिलो गति)

• प्रमुख अन्तरिक्ष यान: भ्यायेजर २ (Voyager 2)

• उपग्रह (Moons) संख्या: १६

• प्रमुख विशेषताहरू: यसलाई 'जलको देवता' को नामबाट चिनिन्छ; यो सूर्यबाट सबैभन्दा टाढा रहेकाले यहाँ सबैभन्दा लामो वर्ष हुन्छ र यो सबैभन्दा चिसो ग्रह हो; यसको वायुमण्डलमा तीव्र गतिको आँधी बहने हुनाले यसलाई 'ग्रेट डार्क स्पट' (Great Dark Spot) भनिन्छ; यसको प्रमुख उपग्रह ट्रिटन (Triton) हो।

---

💡 परीक्षाका लागि द्रुत सम्झने सुत्र (Quick Tricks):

• सबैभन्दा ठूलो ग्रह: बृहस्पति -> शनि -> अरुण -> वरुण -> पृथ्वी -> शुक्र -> मङ्गल -> बुध (आकारको घट्दो क्रम)।

• सबैभन्दा बढी उपग्रह: शनि (१४६) र दोस्रोमा बृहस्पति (९५)।

• सबैभन्दा तीव्र परिक्रमा (सूर्यलाई घुम्ने): बुध (८८ दिन)।

• सबैभन्दा ढिलो परिक्रमा (सूर्यलाई घुम्ने): वरुण (१६४.८ वर्ष)।

• भित्री ग्रहहरू (Inner Planets / Terrestrial): सूर्यबाट नजिकका पहिलो ४ ग्रहहरू (बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल) चट्टानबाट बनेका छन्।

• बाहिरी ग्रहहरू (Outer Planets / Jovian): टाढाका बाँकी ४ ग्रहहरू (बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण) ग्यास र बरफबाट बनेका छन्।

सूर्यबाट दूरीको आधारमा ८ वटा ग्रहहरूलाई क्रमबद्ध रूपमा (नजिकदेखि टाढा) सम्झिनका लागि लोक सेवा आयोग तथा अन्य परीक्षाहरूमा अत्यन्तै उपयोगी हुने नेपाली र अङ्ग्रेजीका रमाइला छोटो सुत्रहरू (Tricks) तल प्रस्तुत छ:
१. नेपाली सुत्र (नेपाली माध्यमका लागि)
सुत्र: "बुशु पृम बृश अउव" (वा बुशु पृम बृश अव)

• याद गर्ने तरिका: यसलाई एउटा मन्त्र वा मान्छेको नाम जस्तै गरी "बुशु-पृम-बृश-अउव" भनेर ४/५ पटक लगातार उच्चारण गर्नुहोस्।

• विस्तृत रूप:

• बु = बुध (Mercury)

• शु = शुक्र (Venus)

• पृ = पृथ्वी (Earth)

• म = मङ्गल (Mars)

• बृ = बृहस्पति (Jupiter)

• श = शनि (Saturn)

• अ / उ = अरुण (Uranus)

• व = वरुण (Neptune)

---

२. अङ्ग्रेजी सुत्र (English Formula - विश्वप्रसिद्ध) ः तपाईंलाई अंग्रेजी नामबाट याद गर्न सजिलो लाग्छ भने यो वाक्य सम्झिनुहोस्:
सुत्र: "My Very Educated Mother Just Served Us Noodles"

• याद गर्ने तरिका: प्रत्येक शब्दको पहिलो अक्षर (First Letter) ले ग्रहको नाम बुझाउँछ:

• M (My) = Mercury (बुध)

• V (Very) = Venus (शुक्र)

• E (Educated) = Earth (पृथ्वी)

• M (Mother) = Mars (मङ्गल)

• J (Just) = Jupiter (बृहस्पति)

• S (Served) = Saturn (शनि)

• U (Us) = Uranus (अरुण)

• N (Noodles) = Neptune (वरुण)