📝 लोक सेवा आयोग महा-नमुना परीक्षा (सेट - ३)

Q101. नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को वि.सं. २०८२ भदौ १३ को निर्णय अनुसार शे-फोकसुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जको क्षेत्रफल घटेर हाल कति कायम भएको छ [से–फोक्सुन्डो टुक्रिएर जन्मियो छायानाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज, छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज - विकिपिडिया]?

A) ३,५५५ वर्ग किमी
B) २,७१२ वर्ग किमी
C) १,७१० वर्ग किमी
D) ८४३.३६ वर्ग किमी

Q102. प्रतिनिधि सभाबाट वि.सं. २०८२ मा पारित प्रस्तावित 'सङ्घीय निजामती सेवा विधेयक' अनुसार निजामती कर्मचारीको अनिवार्य अवकाशको उमेर हद कति पुर्‍याइएको छ [HoR passes Civil Service Bill, 2082; A dozen new provisions]?

A) ५८ वर्ष
B) ५९ वर्ष
C) ६० वर्ष
D) ६२ वर्ष

Q103. सन् २०२४ मा फ्रान्सको पेरिसमा आयोजना गरिएको ३३ औँ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक खेलकुदको पदक तालिकामा शीर्ष स्थान (प्रथम) हासिल गर्ने राष्ट्र कुन हो?

A) चीन
B) अमेरिका
C) जापान
D) फ्रान्स

Q104. नेपालको संविधानको भाग २७, धारा २५२ मा कुन समावेशी संवैधानिक निकायको व्यवस्था गरिएको छ?

A) राष्ट्रिय महिला आयोग
B) राष्ट्रिय दलित आयोग
C) राष्ट्रिय समावेशी आयोग
D) आदिवासी जनजाति आयोग

Q105. 'नेपाली स्याटलाइट-१' (NepaliSat-1) नामक नेपालको पहिलो भू-उपग्रह अन्तरिक्षमा कहिले प्रक्षेपण गरिएको हो?

A) वि.सं. २०७२ असोज ३
B) वि.सं. २०७४ जेठ ८
C) वि.सं. २०७६ वैशाख ५
D) वि.सं. २०७८ साउन १०

Q106. दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यमा पराजित जापानको हिरोसिमा र नागासाकीमा अमेरिकाले आणविक बम खसालेको वर्ष कुन हो?

A) सन् १९१४
B) सन् १९१८
C) सन् १९३Standard
D) सन् १९४५

Q107. नेपालको वर्तमान संविधानको धारा ४६ मा कुन हकलाई 'मौलिक हकको रक्षक' का रूपमा व्यवस्था गरिएको छ?

A) सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक
B) संवैधानिक उपचारको हक
C) सूचनाको हक
D) समानताको हक

Q108. 'चिउरीको बोट दाइजो दिने' अनौठो परम्परा कुन रैथाने आदिवासी जनजाति जातिमा प्रचलित छ?

A) राउटे
B) थारू
C) चेपाङ
D) लिम्बू

Q109. नेपालको इतिहासमा जङ्गलमै मृत व्यक्तिलाई गाडेर त्यो ठाउँ तुरुन्तै छोडी बसाइँ सर्ने फिरन्ते जाति कुन हो?

A) कुसुन्डा
B) राउटे
C) लेप्चा
D) ल्होमी

Q110. प्रसिद्ध ऐतिहासिक 'थापाथली सन्धि' वि.सं. १९१२ मा नेपाल र कुन सरकारबीच भएको थियो?

A) इस्ट इन्डिया कम्पनी
B) तिब्बत सरकार
C) चीन सरकार
D) बेलायत सरकार

Q111. नेपालको इतिहासमा 'कोतपर्व' हुँदा नेपालका प्रधानमन्त्री (मुख्तियार) को थिए?

A) जङ्गबहादुर राणा
B) फत्तेजंग शाह
C) माथवरसिंह थापा
D) भीमसेन थापा

Q112. नेपालको सबैभन्दा ठुलो टार 'सल्यानटार' (धादिङ) कुन-कुन नदीको बीचमा अवस्थित छ?

A) त्रिशूली र तादी
B) बुढीगण्डकी र आँखुखोला
C) मर्स्याङ्दी र चेपे
D) कालीगण्डकी र रिडीखोला

Q113. सार्वजनिक प्रशासनमा 'नागरिक बडापत्र' (Citizen Charter) को अवधारणा सर्वप्रथम कुन देशबाट सुरु भएको हो?

A) अमेरिका
B) बेलायत
C) जापान
D) फ्रान्स

Q114. बिमस्टेक (BIMSTEC) अन्तर्गत नेपालले कुन मुख्य सहयोगको क्षेत्र (Sector) को नेतृत्व गर्दछ?

A) व्यापार र लगानी
B) पर्यावरण र जलवायु परिवर्तन
C) पर्यटन
D) जनता-जनताबिचको सम्बन्ध (People-to-People Contact)

Q115. पृथ्वीको अक्षको झुकाव (Tilt of the earth's axis) पहिलोपटक पत्ता लगाउने ग्रीक भूगोलविद् को हुन्?

A) क्लोडियस टोलेमी
B) इराटोस्थेनेस
C) निकोलस कोपरनिकस
D) जोहानेस केपलर

Q116. नेपाल र भारतबीच भएको ऐतिहासिक 'शान्ति तथा मैत्री सन्धि' को वर्ष कुन हो?

A) सन् १८१६ मार्च ४
B) सन् १९५० जुलाई ३१
C) सन् १९५५ अगस्ट १
D) सन् १९६१ अक्टोबर ५

Q117. नेपालको वर्तमान संविधान सभाबाट 'नेपालको संविधान' कहिले घोषणा गरिएको हो?

A) वि.सं. २०७२ भど ३०
B) वि.सं. २०७२ असोज ३
C) वि.सं. २०७२ फागुन १६
D) वि.सं. २०७७ असार ४

Q118. नेपालमा 'दास प्रथा' को औपचारिक रूपमा उन्मूलन कहिलेदेखि लागू भएको हो?

A) वि.सं. १९७७ असार २५
B) वि.सं. १९८२ वैशाख १
C) वि.सं. १९१० पुस ७
D) वि.सं. २००२ असोज १

Q119. 'उरमाल' उपन्यासका लागि वि.सं. २०८१ को प्रतिष्ठित मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने लेखक को हुन्?

A) सत्यमोहन जोशी
B) छुदेन काविमो
C) प्रेमदेव गिरी
D) झमक घिमिरे

Q120. नेपालको इतिहासमा सर्वप्रथम बजेट वक्तव्य प्रस्तुत गर्ने अर्थमन्त्री को हुन्?

A) सुवर्ण शमशेर राणा
B) सूर्यबहादुर थापा
C) कीर्तिनिधि विष्ट
D) रामशरण महत

Q121. खस (नेपाली) भाषाको उद्गम स्थल मानिने 'सिंँजा उपत्यका' नेपालको कुन जिल्लामा अवस्थित छ?

A) मुगु
B) जुम्ला
C) डोल्पा
D) कालिकोट

Q122. व्यवस्थापनको क्षेत्रमा 'दुई-तत्व सिद्धान्त' (Two-Factor Theory) प्रतिपादन गर्ने सिद्धान्तकार को हुन्?

A) अब्राहम मास्लो
B) फ्रेडरिक हर्जवर्ग
C) जोन मेजर
D) चार्ल्स ब्याबेज

Q123. नेपालको पहिलो र ऐतिहासिक 'मुलुकी ऐन, १९१०' जारी गर्ने राणा प्रधानमन्त्री को हुन्?

A) वीर शमशेर
B) चन्द्र शमशेर
C) जङ्गबहादुर राणा
D) रणोद्दीप सिंह

Q124. प्रसिद्ध ऐतिहासिक संरचना 'सिंहदरबार' का मुख्य इन्जिनियर (वास्तुकार) को थिए?

A) अरनिको
B) कुमारनरसिंह राणा र किशोरनरसिंह राणा
C) सुब्बा कृष्णलाल अधिकारी
D) विजयराज अर्याल

Q125. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभा (General Assembly) मा प्रत्येक सदस्य राष्ट्रले बढीमा कति जना प्रतिनिधि पठाउन पाउँछन्?

A) १ जना
B) ३ जना
C) ५ जना
D) १५ जना

Q126. नेपालको सबैभन्दा जेठो र पहिलो सङ्ग्रहालय 'राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय' कहाँ अवस्थित छ?

A) छाउनी, काठमाडौँ
B) हनुमानढोका, काठमाडौँ
C) पाटन, ललितपुर
D) भक्तपुर

Q127. नदीले बगाएर ल्याउने नयाँ पाँगो माटो (Alluvial Soil) बाट बनेको तराईको अत्यन्तै उर्वर भूभागलाई के भनिन्छ?

A) बाँगर
B) खादर
C) दुन
D) भावर

Q128. नेपालको चालु १६ औँ आवधिक योजना (२०८१/८२ – २०८५/८६) को मूल नारा क्या हो?

A) समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली
B) सुशासन, सामाजिक न्याय र समृद्धि
C) दिगो र समावेशी आर्थिक वृद्धि
D) गरिबी निवारण र पूर्वाधार विकास

Q129. मरेपछि मृतकको सामान र कतिपय संस्कारमा विशेष विधि अपनाउने परम्परा भएको थकाली समुदाय मुख्य रूपमा कुन क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्?

A) इलाम
B) झापा
C) मुस्ताङ र मनाङ
D) कैलाली

Q130. नेपालको कूटनीतिक इतिहासमा नेपालले सबैभन्दा पहिले कुन देशसँग औपचारिक दौत्य सम्बन्ध कायम गरेको हो?

A) भारत
B) अमेरिका
C) संयुक्त अधिराज्य (UK)
D) फ्रान्स

Q131. 'एउटा देशको मुद्रालाई अर्को देशको मुद्रासँग साट्ने दर' लाई के भनिन्छ?

A) मुद्रास्फीति दर
B) विनिमय दर (Exchange Rate)
C) बैंक दर
D) रिपो दर

Q132. नेपालको वर्तमान संविधानको कुन भागमा 'लोक सेवा आयोग' को व्यवस्था गरिएको छ?

A) भाग २१
B) भाग २२
C) भाग २३
D) भाग २४

Q133. 'बुढा महाराज' भनी कुन राणा प्रधानमन्त्रीलाई चिनिन्छ?

A) भीम शमशेर
B) जुद्ध शमशेर
C) पद्म शमशेर
D) मोहन शमशेर

Q134. नेपालको इतिहासमा 'भण्डारखाल पर्व' को पोल खोलेर जंगबहादुरलाई पूर्वजानकारी दिने व्यक्ति को हुन्?

A) विजयराज अर्याल
B) Homeनाथ खतिवडा
C) उत्तरध्वज खवास
D) गगनसिंह खवास

Q135. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र (UN Charter) मा कुल कतिवटा धाराहरू रहेका छन्?

A) १० वटा
B) ३५ वटा
C) १११ वटा
D) ३०८ वटा

Q136. 'नागरिक प्रतिवेदन पत्र' (Citizen Report Card) सार्वजनिक प्रशासनमा कुन विधिको प्रमुख औजार हो?

A) वित्तीय हस्तान्तरण
B) सार्वजनिक जवाफदेहिता र पारदर्शिता
C) संगठन विकास
D) ज्ञान व्यवस्थापन

Q137. नेपालको सबैभन्दा पूर्वी विन्दु ओलाङचुङगोला (ताप्लेजुङ) कति देशान्तरमा अवस्थित छ?

A) ८० डिग्री ४ मिनेट पूर्वी देशान्तर
B) ८८ डिग्री १२ मिनेट पूर्वी देशान्तर
C) २६ डिग्री २२ मिनेट उत्तरी अक्षांश
D) ३० डिग्री २7 मिनेट उत्तरी अक्षांश

Q138. साविकको 'भोट-नेपाल व्यापार' का लागि प्रसिद्ध र कालीगण्डकी कोरिडोरको अन्तिम बिन्दुमा रहेको भञ्ज्याङ कुन हो?

A) यारी भञ्ज्याङ
B) कोराला भञ्ज्याङ
C) किमाथाङ्का भञ्ज्याङ
D) लार्के भञ्ज्याङ

Q139. नेपालको राष्ट्रिय विभूति अंशुवर्मा कुन कालका प्रतापी राजा हुन्?

A) किराँत काल
B) लिच्छवि काल
C) मल्ल काल
D) शाह काल

Q140. नेपाल विद्युत प्राधिकरणको स्वामित्वमा रहेको नेपालको सबैभन्दा ठुलो जलविद्युत आयोजना कुन हो?

A) माथिल्लो तामाकोसी
B) कालीगण्डकी 'ए'
C) फर्पिङ जलविद्युत
D) अरुण तेस्रो

Q141. 'इही' (बेलविवाह) र 'गुठी प्रथा' नेपालको कुन रैथाने समुदायको ऐतिहासिक पहिचान र संस्कृति हो?

A) थारू
B) नेवार
C) चेपाङ
D) मगर

Q142. नेपाल सरकारको आर्थिक नीति र बजेट (वित्तीय नीति) तर्जुमा गर्ने मुख्य केन्द्रीय निकाय कुन हो?

A) नेपाल राष्ट्र बैंक
B) अर्थ मन्त्रालय
C) राष्ट्रिय योजना आयोग
D) महालेखा परीक्षक

Q143. नेपालको कुन ठाउँमा 'सार्क सांस्कृतिक सङ्ग्रहालय' (SAARC Cultural Museum) अवस्थित छ?

A) सौराहा, चितवन
B) पोखरा, कास्की
C) छाउनी, काठमाडौँ
D) लुम्बिनी, रूपन्देही

Q144. सङ्गठनमा फाइल वा डकुमेन्ट खोज्ने समय बचाउन र कार्यस्थल सुधार गर्न जापानी पद्धति '५ एस' को तेस्रो 'S' (Seiso) को अर्थ के हो?

A) क्रमबद्ध गर्ने
B) चम्काउने / सफा गर्ने (Shine)
C) प्रमाणीकरण गर्ने
D) निरन्तरता दिने

Q145. 'राजर्षि महाराज' उपनामले कुन राणा प्रधानमन्त्रीलाई चिनिन्छ, जो पद त्यागेर पाल्पाको रिडीमा साधु जीवन बिताउन गएका थिए?

A) जुद्ध शमशेर
B) पद्म शमशेर
C) मोहन शमशेर
D) वीर शमशेर

Q146. नेपालको वर्तमान संविधान सभाबाट निर्मित संविधान 'नेपालको संविधान' मा कुल कतिवटा धाराहरू रहेका छन्?

A) ३५ वटा
B) ९ वटा
C) ३०८ वटा
D) १६९ वटा

Q147. नेपालको इतिहासमा 'प्रचण्ड गोर्खा काण्ड' वि.सं. १९८७ को पोल खोल्ने व्यक्ति को हुन्?

A) लक्ष्मण शमशेर
B) होमनाथ खतिवडा
C) कृष्णलाल अधिकारी
D) विजयराज अर्याल

Q148. 'सार्क' (SAARC) बडापत्रमा कुल कतिवटा धाराहरू रहेका छन्?

A) १० वटा
B) १११ वटा
C) ३०८ वटा
D) ९ वटा

Q149. सार्वजनिक प्रशासनमा कर्मचारीले आफ्नो ओहोदा वा अधिकारको दुरुपयोग गरी गैरकानुनी रूपमा धन आर्जन गर्ने कार्यलाई नियन्त्रण गर्न बनेको ऐन कुन हो?

A) निजामती सेवा ऐन, २०४९
B) सुशासन ऐन, २०६४
C) भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९
D) सार्वजनिक खरिद ऐन, २०६३

Q150. प्रस्तावित सङ्घीय निजामती सेवा विधेयक अनुसार बाह्य खुल्ला प्रतियोगिताद्वारा हुने पदपूर्ति कुन श्रेणी/तहको पदमा पूर्ण रूपमा बन्देज लगाइएको छ [HoR passes Federal Civil Service Bill with key reforms, HoR passes Civil Service Bill, 2082, Introduces two-year ...]?

A) खरिदार / नासु (राजपत्रअनङ्कित)
B) शाखा अधिकृत (राजपत्राङ्कित तृतीय श्रेणी)
C) उपसचिव (राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी)
D) सहसचिव (राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी)

---

🔑 उत्तर कुञ्जी (Answer Key) & संक्षिप्त व्याख्या (सेट - ३)

1. (B) २,७१२ वर्ग किमी - नयाँ छायानाथ निकुञ्ज घोषणा भएपछि शे-फोकसुण्डोको क्षेत्रफल घटेर २,७१२ वर्ग किमी कायम भएको छ [से–फोक्सुन्डो टुक्रिएर जन्मियो छायानाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज, छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज - विकिपिडिया]।
2. (C) ६० वर्ष - नयाँ कानुन बमोजिम अनिवार्य अवकाशको उमेर ५८ बाट बढाएर ६० वर्ष पुर्‍याइएको छ [HoR passes Civil Service Bill, 2082; A dozen new provisions]।
3. (B) अमेरिका - पेरिस ओलम्पिक २०२४ मा अमेरिकाले ४० स्वर्णसहित कुल १२६ पदक जितेर शीर्ष स्थान हासिल गर्‍यो।
4. (A) राष्ट्रिय महिला आयोग - संविधानको भाग २७, धारा २५२ मा राष्ट्रिय महिला आयोगको व्यवस्था छ।
5. (C) वि.सं. २०७६ वैशाख ५ - नेपालको इतिहासमा पहिलो नानो-स्याटलाइट प्रक्षेपण गरिएको ऐतिहासिक मिति।
6. (D) सन् १९४५ - अगस्ट १९४५ मा आणविक बम प्रहारपछि दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएको हो।
7. (B) संवैधानिक उपचारको हक - यस हक बिना अन्य मौलिक हकहरू कार्यान्वयन हुन नसक्ने हुनाले यसलाई मौलिक हकको रक्षक भनिन्छ।
8. (C) चेपाङ - चेपाङ समुदायमा विवाहमा छोरीलाई चिउरीको बोट दाइजो दिने मौलिक परम्परा छ।
9. (B) राउटे - फिरन्ते राउटे जातिमा कसैको मृत्यु भएमा मरेको व्यक्ति गाडेर तत्काल स्थान परिवर्तन गरिन्छ।
10. (B) तिब्बत सरकार - जंगबहादुरको पालामा नेपाल र तिब्बत बीच थापाथली सन्धि भएको थियो।
11. (B) फत्तेजंग शाह - वि.सं. १९०३ को कोतपर्वमा मारिने तत्कालीन मुख्तियार (प्रधानमन्त्री)।
12. (B) बुढीगण्डकी र आँखुखोला - धादिङको प्रसिद्ध सल्यानटार यी दुई नदीको बीचमा पर्छ।
13. (B) बेलायत - सन् १९९१ मा बेलायतका प्रधानमन्त्री जोन मेजरले नागरिक बडापत्रको सुरुवात गरेका हुन्।
14. (D) जनता-जनताबिचको सम्बन्ध - बिमस्टेकको नयाँ संरचना अनुसार नेपालले यो क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ।
15. (B) इराटोस्थेनेस - भूगोलका पिता इराटोस्थेनेसले पृथ्वीको अक्षको झुकाव पहिलोपटक गणना गरेका थिए।
16. (B) सन् १९५० जुलाई ३१ - नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि भएको ऐतिहासिक मिति।
17. (B) वि.सं. २०७२ असोज ३ - ऐतिहासिक रूपमा जनताका प्रतिनिधिद्वारा नेपालको संविधान जारी भएको दिन।
18. (B) वि.सं. १९८२ वैशाख १ - श्री ३ चन्द्र शमशेरले नेपालबाट दास प्रथा औपचारिक रूपमा अन्त्य गरेको दिन।
19. (B) छुदेन काविमो - दार्जिलिङका नेपाली भाषी लेखक काविमोले २०८१ को मदन पुरस्कार प्राप्त गरे।
20. (A) सुवर्ण शमशेर राणा - वि.सं. २००८ सालमा नेपालको इतिहासमा पहिलो बजेट प्रस्तुत गर्ने अर्थमन्त्री।
21. (B) जुम्ला - नेपाली भाषाको उत्पत्ति जुम्लाको सिंँजा उपत्यकाबाट भएको मानिन्छ।
22. (B) फ्रेडरिक हर्जवर्ग - व्यवस्थापनमा उत्प्रेरणा जगाउने दुई-तत्व (Hygiene & Motivational) का प्रतिपादक।
23. (C) जङ्गबहादुर राणा - वि.सं. १९१० मा नेपालको पहिलो लिखित कानुन मुलुकी ऐन जारी गर्ने शासक।
24. (B) कुमारनरसिंह र किशोरनरसिंह राणा - चन्द्र शमशेरको पालामा सिंहदरबार बनाउने मुख्य नेपाली इन्जिनियरहरू।
25. (C) ५ जना - महासभामा प्रत्येक देशले ५ जना प्रतिनिधि पठाउन पाए पनि भोट १ मात्र गणना हुन्छ।
26. (A) छाउनी, काठमाडौँ - वि.सं. १९८५ मा स्थापित नेपालको पहिलो राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय।
27. (B) खादर - नदीले वर्षेनी बगाएर ल्याउने नयाँ पाँगो माटोको उर्वर भूभाग (बाँगर पुरानो पाँगो माटो हो)।
28. (B) सुशासन, social न्याय र समृद्धि - वर्तमान १६ औँ आवधिक योजनाको मूल नारा।
29. (C) मुस्ताङ र मनाङ - थकाली समुदाय मुख्य रूपमा यो हिमाली क्षेत्रमा आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिसहित बस्छन्।
30. (C) संयुक्त अधिराज्य (UK) - नेपालले सबैभन्दा पहिले सन् १९३४/१९४७ मा बेलायतसँग औपचारिक सम्बन्ध राखेको हो।
31. (B) विनिमय दर (Exchange Rate) - विदेशी मुद्रा र स्वदेशी मुद्रा साट्ने आधिकारिक वित्तीय दर।
32. (C) भाग २३ - वर्तमान संविधानको भाग २३, धारा २४२ मा लोक सेवा आयोगको व्यवस्था छ।
33. (A) भीम शमशेर - ६४ वर्षको पाको उमेरमा प्रधानमन्त्री बनेकाले यिनलाई बुढा महाराज भनिन्थ्यो।
34. (A) विजयराज अर्याल - भण्डारखाल पर्वको षड्यन्त्र जंगबहादुरलाई खोलेबापत यिनलाई बडामहाराज गुरु बनाइयो।
35. (C) १११ वटा - संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र (UN Charter) मा कुल १११ वटा धाराहरू रहेका छन्।
36. (B) सार्वजनिक जवाफदेहिता र पारदर्शिता - सेवाग्राहीको गुणात्मक प्रतिक्रिया लिने यो एक महत्त्वपूर्ण औजार हो।
37. (B) ८८ डिग्री १२ मिनेट पूर्वी देशान्तर - नेपालको नक्साको सबैभन्दा पूर्वी सीमा विन्दु (ताप्लेजुङ)।
38. (B) कोराला भञ्ज्याङ - मुस्ताङमा रहेको चीन जोड्ने ऐतिहासिक व्यापारिक भञ्ज्याङ।
39. (B) लिच्छवि काल - कैलासकूट भवन बनाउने प्रतापी राजा अंशुवर्मा लिच्छविकालका हुन्।
40. (B) कालीगण्डकी 'ए' - १४४ मेगावाट क्षमताको यो आयोजना प्राधिकरणको स्वामित्वमा रहेको ठुलो आयोजना हो।
41. (B) नेवार - बेलविवाह (इही) र सामाजिक कार्य चलाउने गुठी प्रथा नेवार संस्कृतिको मेरुदण्ड हो।
42. (B) अर्थ मन्त्रालय - बजेट तर्जुमा गर्ने र देशको वित्तीय नीति संचालन गर्ने सर्वोच्च सरकारी निकाय।
43. (A) सौराहा, चितवन - सार्क राष्ट्रहरूको संस्कृति झल्कने यो सङ्ग्रहालय चितवनको सौराहामा छ।
44. (B) चम्काउने / सफा गर्ने (Shine) - जापानी व्यवस्थापन ५एस अनुसार 'Seiso' को अर्थ कार्यस्थल सफा राख्नु हो।
45. (A) जुद्ध शमशेर - प्रधानमन्त्री पद त्यागेर सन्यासी (राजर्षि) बन्न पाल्पाको रिडी गएका राणा शासक।
46. (C) ३०८ वटा - वर्तमान संविधानमा ३५ भाग, ३०८ धारा र ९ अनुसूची रहेका छन्।
47. (A) लक्ष्मण शमशेर - वि.सं. १९८७ मा भीम शमशेर विरुद्ध बनेको पहिलो भूमिगत संगठनको पोल यिनले खोलेका थिए।
48. (A) १० वटा - सार्क (SAARC) बडापत्रमा जम्मा १० वटा धाराहरू रहेका छन्।
49. (C) भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ - सार्वजनिक प्रशासनमा सदाचारिता कायम राख्न र आर्थिक अनियमितता रोक्न बनेको ऐन।
50. (D) सहसचिव (राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी) - प्रस्तावित नयाँ कानुन अनुसार सहसचिव पदमा बाह्य खुल्ला प्रतियोगिता पूर्ण रूपमा हटाई केवल आन्तरिक बढुवा प्रक्रिया राखिएको छ।

Read More

📝 ५० वटा अति महत्त्वपूर्ण बहुवैकल्पिक प्रश्नहरू (MCQ Model Set)

Q1. लिच्छविकालमा गाउँको मुखिया वा स्थानीय प्रशासकलाई के भनिन्थ्यो?

A) महाप्रतिहार
B) सामन्त
C) प्रधान
D) भट्टनायक

Q2. नेपालको प्रमाणिक समय ग्रीनविच मानक समय (GMT) भन्दा कति छिटो छ?

A) ५ घण्टा ३० मिनेट
B) ५ घण्टा ४५ मिनेट
C) ६ घण्टा १५ मिनेट
D) ४ घण्टा ४५ मिनेट

Q3. नेपालको सबैभन्दा लामो समय (झन्डै १ महिना) चल्ने जात्रा कुन हो?

A) सेतो मच्छेद्वनाथको जात्रा
B) बिस्केट जात्रा
C) रातो मच्छेद्वनाथको जात्रा
D) इन्द्र जात्रा

Q4. मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो महिला साहित्यकार हुन्:

A) झमक घिमिरे
B) पारिजात
C) राधा पौडेल
D) नीलम कार्की 'निहारिका'

Q5. 'बिरुडा' (पाँच प्रकारका अन्न) भिजाएर पूजा गरिने र देउडा नाच खेलिने सुदूरपश्चिमको प्रमुख चाड कुन हो?

A) माघी
B) उधौली
C) गौरा पर्व
D) ल्होसार

Q6. नेपालको संविधानको कुन भागमा 'नागरिकता' सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ?

A) भाग २
B) भाग ३
C) भाग ४
D) भाग ५

Q7. सार्क (SAARC) सचिवालय नेपालको काठमाडौँमा कहिले स्थापना गरिएको हो?

A) सन् १९८५ डिसेम्बर ८
B) सन् १९८७ जनवरी १६
C) सन् २००७ अप्रिल ३
D) सन् १९९७ जुन ६

Q8. नेपालको इतिहासमा 'कोतपर्व' हुँदा नेपालका प्रधानमन्त्री (मुख्तियार) को थिए?

A) जङ्गबहादुर राणा
B) फत्तेजंग शाह
C) माथवरसिंह थापा
D) भीमसेन थापा

Q9. 'विश्व सिमसार सूची' (Ramsar Sites) मा नेपालका कतिवटा सिमसार क्षेत्रहरू सूचीकृत छन्?

A) ७ वटा
B) ९ वटा
C) १० वटा
D) १२ वटा

Q10. नेपालको कुन माटोलाई धान, गहुँ र उखु खेतीका लागि सबैभन्दा उत्तम (उर्वर) मानिन्छ?

A) बलौटे पत्थरिलो माटो
B) रातो फुस्रो माटो
C) पाँगो माटो
D) लेकाली माटो

Q11. कम्प्युटरका पिता चार्ल्स ब्याबेज हुन् भने 'आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स' (AI) का पिता को हुन्?

A) विन्ट सर्फ
B) टिम बर्नर्स ली
C) जोन म्याकार्थी
D) एलन ट्युरिङ

Q12. नेपालको राष्ट्रिय खेल 'भलिबल' घोषणा कहिले गरिएको हो?

A) वि.सं. २०७२ असोज ३
B) वि.सं. २०७४ जेठ ८
C) वि.सं. २०७६ वैशाख ५
D) वि.सं. २०७८ साउन १०

Q13. नेपालमा 'सती प्रथा' को कानुनी रूपमा उन्मूलन कहिले भएको हो?

A) वि.सं. १९१०
B) वि.सं. १९७७
C) वि.सं. १९८१
D) वि.सं. २००२

Q14. फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति (सन् १७८९) को मुख्य नारा के थियो?

A) शान्ति, भूमि र रोटी
B) प्रतिनिधित्व विना कर पाइँदैन
C) स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व
D) रगत र फलामको नीति

Q15. नेपालको चालु १६ औँ आवधिक योजनाको अन्तिम वर्ष (२०८५/८६) सम्ममा प्रतिव्यक्ति आम्दानी कति पुर्‍याउने लक्ष्य छ?

A) १,४५६ अमेरिकी डलर
B) २,००० अमेरिकी डलर
C) २,४१३ अमेरिकी डलर
D) ३,५०० अमेरिकी डलर

Q16. जैविक विविधता दिवस (International Day for Biological Diversity) प्रत्येक वर्ष कुन मितिमा मनाइन्छ?

A) मे २२
B) अक्टोबर २४
C) डिसेम्बर १४
D) अप्रिल १२

Q17. नेपालको कुन ठाउँमा सबैभन्दा बढी पानी पर्ने हुनाले त्यसलाई 'नेपालको चेरापुञ्जी' भनिन्छ?

A) मुस्ताङ
B) लुम्ले (कास्की)
C) धनकुटा
D) इलाम

Q18. छोरीको विवाहमा अनिवार्य रूपमा 'चिउरीको बोट' दाइजो दिने अनौठो चलन कुन जातिमा छ?

A) राउटे
B) थारू
C) चेपाङ
D) लिम्बू

Q19. नेपालको कुन राष्ट्रिय निकुञ्ज 'बाह्रसिङ्गे' (Swamp Deer) को विश्वकै ठुलो बथानका लागि प्रसिद्ध छ?

A) चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज
B) बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज
C) शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज
D) पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज

Q20. नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना अनुसार नेपालका कतिवटा जिल्लाहरूले भारत र चीन दुवै देशलाई छुन्छन्?

A) २ वटा
B) १३ वटा
C) २५ वटा
D) ७ वटा

Q21. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुरक्षा परिषद् (Security Council) मा कतिवटा अस्थायी सदस्य राष्ट्रहरू हुन्छन्?

A) ५ वटा
B) १० वटा
C) १५ वटा
D) ५४ वटा

Q22. 'सयौँ थुँगा फूलका हामी...' बोलको वर्तमान राष्ट्रिय गानका सङ्गीतकार को हुन्?

A) प्रदीपकुमार राई (व्याकुल माईला)
B) अम्बर गुरुङ
C) गोपाल योञ्जन
D) नारायण गोपाल

Q23. श्रीमान् मरेपछि मरेको व्यक्तिलाई जङ्गलमै गाडेर त्यो ठाउँ तुरुन्तै छोडी बसाइँ सर्ने नेपालको फिरन्ते जाति कुन हो?

A) कुसुन्डा
B) राउटे
C) लेप्चा
D) ल्होमी

Q24. प्रसिद्ध पर्यटकीय तथा धार्मिक स्थल 'हलेसी महादेव' को गुफा नेपालको कुन जिल्लामा अवस्थित छ?

A) ताप्लेजुङ
B) ओखलढुङ्गा
C) खोटाङ
D) धनकुटा

Q25. नेपालको संवैधानिक इतिहासमा पहिलोपटक 'मौलिक हक' समावेश गरिएको संविधान कुन हो?

A) नेपाल सरकार वैधानिक कानुन २००४
B) नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७
C) नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५
D) नेपालको संविधान २०१९

Q26. 'प्रचण्ड गोर्खा काण्ड' वि.सं. १९८७ मा घट्दा नेपालका राणा प्रधानमन्त्री को थिए?

A) चन्द्र शमशेर
B) भीम शमशेर
C) जुद्ध शमशेर
D) पद्म शमशेर

Q27. नेपालको पहिलो र ऐतिहासिक पत्रिका 'गोरखापत्र' को प्रकाशन कहिलेबाट सुरु भएको हो?

A) वि.सं. १९५८ वैशाख २४
B) वि.सं. २००७ चैत २०
C) वि.सं. २०४१ पुस १
D) वि.सं. २०१३ भदौ २२

Q28. म्याग्नाकार्टा (Magna Carta) मा सन् १२१५ जुन १५ मा हस्ताक्षर गर्ने बेलायतका राजा को थिए?

A) राजा जेम्स द्वितीय
B) राजा जोन
C) राजा जर्ज तृतीय
D) राजा विलियम

Q29. दोस्रो विश्वयुद्धको तात्कालिक कारण जर्मनीले कुन देशमाथि गरेको अचानक आक्रमण थियो?

A) सर्बिया
B) फ्रान्स
C) पोल्यान्ड
D) रुस

Q30. नेपालको कान्छो र १३ औँ राष्ट्रिय निकुञ्ज 'छायानाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज' को क्षेत्रफल कति वर्ग किलोमिटर तोकिएको छ?

A) १०६ वर्ग किमी
B) १५९ वर्ग किमी
C) ८४३.३६ वर्ग किमी
D) २,७१२ वर्ग किमी

Q31. नेपालमा प्रत्येक वर्ष 'निजामती सेवा दिवस' कुन मितिमा मनाइन्छ?

A) असार १५ गते
B) भदौ २२ gते
C) असोज ३ गते
D) फागुन ७ gते

Q32. नेपाल सरकारले कुन वर्षसम्ममा 'शून्य कार्बन उत्सर्जन' (Net Zero Carbon) को लक्ष्य हासिल गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ?

A) सन् २०३०
B) सन् २०४५
C) सन् २०५०
D) सन् २०६०

Q33. नेपालको इतिहासमा प्रजातन्त्रको घोषणा भई १०४ वर्षे राणा शासनको अन्त्य कहिले भएको हो?

A) वि.सं. २००७ कात्तिक २१
B) वि.सं. २००७ फागुन ७
C) वि.सं. १९०३ भदौ ३१
D) वि.सं. २०१५ फागुन १

Q34. 'अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय' (International Court of Justice) को मुख्यालय कहाँ अवस्थित छ?

A) न्युयोर्क, अमेरिका
B) ढाका, बाङ्गलादेश
C) हेग, नेदरल्याण्ड्स
D) जेनेभा, स्विट्जरल्याण्ड

Q35. नेपालको पहिलो आधुनिक वाणिज्य बैंक 'नेपाल बैंक लिमिटेड' को स्थापना कहिले भएको हो?

A) वि.सं. १९९४ कात्तिक ३०
B) वि.सं. २००२ असोज १
C) वि.सं. २०१३ वैशाख १४
D) वि.सं. २०३० असोज १

Q36. 'शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्त' (Separation of Powers) प्रतिपादन गर्ने फ्रान्सेली दार्शनिक को हुन्?

A) रुसो
B) भोल्टेयर
C) मन्टेस्क्यु
D) जोन लक

Q37. नेपालको ऐतिहासिक 'थापाथली सन्धि' वि.सं. १९१२ मा नेपाल र कुन सरकारबीच भएको थियो?

A) इस्ट इन्डिया कम्पनी
B) तिब्बत सरकार
C) चीन सरकार
D) बेलायत सरकार

Q38. 'Man is born free, but everywhere he is in chains' यो प्रसिद्ध भनाइ कसको हो?

A) अब्राहम लिङ्कन
B) रुसो
C) कार्ल मार्क्स
D) अरस्तु

Q39. नेपालको संविधान अनुसार सर्वोच्च अदालतमा प्रधानन्यायाधीशका अतिरिक्त बढीमा कति जना अन्य न्यायाधीश रहने व्यवस्था छ?

A) १५ जना
B) २० जना
C) २१ जना
D) ७ जना

Q40. ऐन र नियम कार्यान्वयनको परिप्रेक्ष्यमा 'नियमावली' (Rules) बनाउने अन्तिम अधिकार कसलाई हुन्छ?

A) सङ्घीय संसद
B) नेपाल सरकार (मन्त्रिपरिषद्)
C) सर्वोच्च अदालत
D) लोक सेवा आयोग

Q41. सङ्गठनमा कर्मचारीको कार्यस्थललाई सफा र व्यवस्थित बनाउने पद्धति '५ एस' (5S) अन्तर्गत दोस्रो 'S' (Seiton) को अर्थ के हो?

A) छुट्याउने (Sort)
B) क्रमबद्ध गर्ने (Set in order)
C) चम्काउने (Shine)
D) निरन्तरता दिने (Sustain)

Q42. नेपालको राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा 'योगमाया न्यौपाने' लाई कहिले घोषणा गरिएको हो?

A) वि.सं. २०५६
B) वि.सं. २०७६
C) वि.सं. २०७९
D) वि.सं. २०८१

Q43. नेपालको पहिलो जलविद्युत आयोजना 'फर्पिङ जलविद्युत केन्द्र' को स्थापना कहिले भएको हो?

A) वि.सं. १९६८ जेठ ९
B) वि.सं. १९९१ भदौ १
C) वि.सं. २०३० असोज १
D) वि.सं. २०१३ वैशाख १

Q44. नेपालमा सर्वप्रथम 'मुलुकी ऐन' कहिले र कसको पालामा जारी भएको हो?

A) वि.सं. १९१०, जङ्गबहादुर राणा
B) वि.सं. १९७७, चन्द्र शमशेर
C) वि.सं. २०२०, महेन्द्र शाह
D) वि.सं. २०७४, शेरबहादुर देउवा

Q45. 'एक्सेलसियर' (संसारकी देवी) भनी संसारको कुन हिमाललाई चिनिन्छ?

A) कञ्चनजङ्घा
B) मकालु
C) धौलागिरि
D) सगरमाथा

Q46. एक आर्थिक वर्षभित्र देशको भौगोलिक सिमानाभित्र उत्पादन भएका अन्तिम वस्तु तथा सेवाहरूको कुल मौद्रिक मूल्यलाई के भनिन्छ?

A) कुल राष्ट्रिय उत्पादन (GNP)
B) कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP)
C) प्रतिव्यक्ति आम्दानी (PCI)
D) राष्ट्रिय आय (National Income)

Q47. नेपालको वर्तमान संविधानमा व्यवस्था गरिएका '१३ वटा संवैधानिक निकायहरू' मध्ये 'भाग २२' मा कुन निकायको व्यवस्था छ?

A) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग
B) महालेखा परीक्षक
C) लोक सेवा आयोग
D) निर्वाचन आयोग

Q48. नेपालको इतिहासमा '३८ सालको पर्व' घट्दा नेपालका प्रधानमन्त्री को थिए?

A) रणोद्दीप सिंह
B) वीर शमशेर
C) धीर शमशेर
D) जङ्गबहादुर राणा

Q49. नेपाल र चीनबीचको सीमा सम्झौता अनुसार सगरमाथाको चुचुरोलाई दुवै देशको साझा सीमा रेखा मान्ने ऐतिहासिक सम्झौता कहिले भएको हो?

A) सन् १८१६
B) सन् १९५५
C) सन् १९६१
D) सन् २०१७

Q50. राष्ट्रिय सूचना आयोगका अनुसार सार्वजनिक निकायले माग गरिएको सूचना सामान्यतया कति दिनभित्र उपलब्ध गराउनुपर्छ?

A) ७ दिनभित्र
B) १५ दिनभित्र
C) ३० दिनभित्र
D) २४ घण्टाभित्र

---

🔑 उत्तर कुञ्जी (Answer Key) & संक्षिप्त व्याख्या

1. (C) प्रधान - लिच्छविकालमा गाउँको मुखिया वा स्थानीय प्रशासकलाई 'प्रधान' भनिन्थ्यो।
2. (B) ५ घण्टा ४५ मिनेट - गौरीशङ्कर हिमाललाई आधार मानी तय गरिएको समय GMT भन्दा ५:४५ छिटो छ।
3. (C) रातो मच्छेद्वनाथको जात्रा - राजा नरेन्द्रदेवले चलाएको यो जात्रा नेपालको सबैभन्दा लामो जात्रा हो।
4. (B) पारिजात - उनले वि.सं. २०२२ मा आफ्नो प्रख्यात उपन्यास 'शिरिषको फूल' का लागि मदन पुरस्कार पाएकी थिइन्।
5. (C) गौरा पर्व - सुदूरपश्चिम र कर्णालीको मुख्य सांस्कृतिक चाड हो।
6. (A) भाग २ - वर्तमान संविधानको भाग २ मा नागरिकता र भाग ३ मा मौलिक हकको व्यवस्था छ।
7. (B) सन् १९८७ जनवरी १६ - सार्क सचिवालय काठमाडौँमा स्थापना भएको ऐतिहासिक मिति।
8. (B) फत्तेजंग शाह - वि.सं. १९०३ को कोतपर्वमा काटिने प्रधानमन्त्री (मुख्तियार) यिनै हुन्।
9. (C) १० वटा - नेपालका १० वटा सिमसार क्षेत्रहरू (Wetlands) अन्तर्राष्ट्रिय रामसार सूचीमा छन्।
10. (C) पाँगो माटो - नदीले बगाएर ल्याएको लेदोबाट बन्ने यो माटो नेपालकै सबैभन्दा उर्वर माटो हो।
11. (C) जोन म्याकार्थी - यिनलाई आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) विधाको पिता मानिन्छ।
12. (B) वि.सं. २०७४ जेठ ८ - मन्त्रिपरिषद्को निर्णयबाट भलिबललाई नेपालको राष्ट्रिय खेल घोषित गरियो।
13. (B) वि.सं. १९७७ - श्री ३ चन्द्र शमशेरले सती प्रथाको पूर्ण उन्मूलन गरेका थिए।
14. (C) स्वतन्त्रता, समानता र बन्धुत्व - फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिको मुख्य आदर्श र नारा।
15. (C) २,४१३ अमेरिकी डलर - चालु १६ औँ योजनाको अन्तिम आर्थिक लक्ष्य।
16. (A) मे २२ - संयुक्त राष्ट्रसङ्घद्वारा घोषित अन्तर्राष्ट्रिय जैविक विविधता दिवस।
17. (B) लुम्ले (कास्की) - नेपालमा सबैभन्दा धेरै पानी पर्ने ठाउँ।
18. (C) चेपाङ - चेपाङ जातिमा छोरीको विवाहमा चिउरीको बोट दाइजो दिने मौलिक परम्परा छ।
19. (C) शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज - कञ्चनपुरमा रहेको यो निकुञ्ज बाह्रसिङ्गेका लागि विश्वमै प्रसिद्ध छ।
20. (A) २ वटा - ताप्लेजुङ र दार्चुला जिल्लाले भारत र चीन दुवै छिमेकी देशलाई छुन्छन्।
21. (B) १० वटा - सुरक्षा परिषद्मा ५ स्थायी (भिटो पावर भएका) र १० अस्थायी सदस्य हुन्छन्।
22. (B) अम्बर गुरुङ - राष्ट्रिय गानका सङ्गीतकार (रचयिता व्याकुल माईला हुन्)।
23. (B) राउटे - यो नेपालको एकमात्र फिरन्ते र लोपोन्मुख वनपुत्र जाति हो।
24. (C) खोटाङ - हलेसी महादेव प्रसिद्ध धार्मिक प्राकृतिक गुफा खोटाङमा छ।
25. (B) नेपालको अगाडि शासन विधान २००७ - यस संविधानमा पहिलोपटक मौलिक हक समावेश गरिएको थियो।
26. (B) भीम शमशेर - वि.सं. १९८७ मा प्रचण्ड गोर्खा नामक पहिलो भूमिगत सङ्गठनको पोल खुल्दा यिनी प्रधानमन्त्री थिए।
27. (A) वि.सं. १९५८ वैशाख २४ - देव शमशेरको पालाबाट गोरखापत्रको प्रकाशन सुरु भएको हो।
28. (B) राजा जोन - सन् १२१५ मा म्याग्नाकार्टामा हस्ताक्षर गर्ने बेलायतका निरङ्कुश राजा।
29. (C) पोल्यान्ड - १ सेप्टेम्बर १९३९ मा जर्मनीले पोल्यान्डमाथि गरेको आक्रमण नै दोस्रो विश्वयुद्धको कारण बन्यो।
30. (C) ८४३.३६ वर्ग किमी - वि.सं. २०८२ भदौमा घोषित नेपालको १३ औँ राष्ट्रिय निकुञ्जको क्षेत्रफल।
31. (B) भदौ २२ गते - वि.सं. २०१३ मा निजामती सेवा ऐन जारी भएको सम्झनामा यो दिवस मनाइन्छ।
32. (B) सन् २०४५ - नेपालले कोप-२६ (COP-26) मा सन् २०४५ सम्म शून्य कार्बन उत्सर्जनको लक्ष्य राखेको छ।
33. (B) वि.सं. २००७ फागुन ७ - राजा त्रिभुवनद्वारा नेपालमा प्रजातन्त्रको ऐतिहासिक घोषणा भएको दिन।
34. (C) हेग, नेदरल्याण्ड्स - संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रधान अङ्ग 'अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय' को मुख्य कार्यालय।
35. (A) वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० - जुद्ध शमशेरको पालामा नेपालको पहिलो बैंक स्थापना भएको हो।
36. (C) मन्टेस्क्यु - राज्यका तीन अङ्ग कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका छुट्टाछुट्टै हुनुपर्छ भन्ने सिद्धान्तका प्रतिपादक।
37. (B) तिब्बत सरकार - जंगबहादुरको पालामा नेपाल-तिब्बत युद्ध समाप्त गर्न थापाथली सन्धि भएको थियो।
38. (B) रुसो - फ्रान्सेली राज्यक्रान्तिका वैचारिक संवाहक दार्शनिकको प्रख्यात भनाइ।
39. (B) २० जना - सर्वोच्च अदालतमा प्रधानन्यायाधीश बाहेक बढीमा २० जना अन्य न्यायाधीश रहन्छन्।
40. (B) नेपालको सरकार (मन्त्रिपरिषद्) - ऐन संसदले बनाउँछ भने नियमावली मन्त्रिपरिषद्ले स्वीकृत गर्छ।
41. (B) क्रमबद्ध गर्ने (Set in order) - जापानी व्यवस्थापन ५एस को दोस्रो चरण।
42. (B) वि.सं. २०७६ - सामाजिक कुप्रथा विरुद्ध विद्रोह गर्ने योगमायालाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरिएको थियो।
43. (A) वि.सं. १९६८ जेठ ९ - चन्द्र शमशेरको पालामा स्थापित नेपाल र एसियाकै दोस्रो पुरानो जलविद्युत केन्द्र।
44. (A) वि.सं. १९१०, जङ्गबहादुर राणा - नेपालको पहिलो लिखित कानुन (मुलुकी ऐन) जंगेले ल्याएका थिए।
45. (D) सगरमाथा - १५ औँ चुचुरो वा एक्सेलसियर भनी विश्वको सर्वोच्च शिखरलाई चिनिन्छ।
46. (B) कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) - देशको सिमानाभित्र हुने कुल उत्पादनको बजार मूल्य।
47. (B) महालेखा परीक्षक - भाग २१ मा अख्तियार र भाग २२ मा महालेखा परीक्षकको व्यवस्था छ।
48. (A) रणोद्दीप सिंह - जंगबहादुरका भाइ रणोद्दीप सिंहको पालामा वि.सं. १९३८ को पर्व घटेको थियो।
49. (C) सन् १९६१ - राजा महेन्द्रको पालामा भएको नेपाल-चीन सीमा सम्झौताको वर्ष।
50. (B) १५ दिनभित्र - सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ अनुसार सार्वजनिक निकायले १५ दिनभित्र सूचना दिनुपर्छ।

---

तपाईंको आत्ममूल्याङ्कन कस्तो रह्यो? ५० मध्ये कति वटा प्रश्नको उत्तर सही भयो? कमेन्ट गर्नुहोस्। 

Read More

आन्तरिक परिवहन (Internal Transit/Movement) को सन्दर्भमा यस ऐन र प्रचलित व्यवस्था

भन्सार ऐन, २०८२ ले नेपालको भन्सार प्रशासनलाई आधुनिकीकरण र सरल बनाउने उद्देश्य राखेको छ । नेपालको भन्सार प्रशासनलाई समयानुकूल, प्रविधिमैत्री र पारदर्शी बनाउने लक्ष्यसहित लागू गरिएको भन्सार ऐन, २०८२ ले आन्तरिक परिवहन (Internal Transit/Movement) प्रणालीलाई संरचनात्मक तथा व्यवहारिक रूपमा नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने प्रयास गरेको छ। विश्वव्यापी व्यापार विस्तार, आपूर्ति शृङ्खलाको जटिलता, र राजस्व सुरक्षाको चुनौतीका बीच भन्सार प्रशासनले केवल नियन्त्रणमात्र होइन, व्यापार सहजीकरणलाई पनि समान महत्व दिनुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ। यही सन्दर्भमा आन्तरिक परिवहन प्रणालीले “Customs Control without Physical Barriers” भन्ने आधुनिक अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्ने महत्वपूर्ण माध्यमको रूपमा काम गर्दछ।

आन्तरिक परिवहन भन्नाले भन्सार प्रक्रिया पूर्णरूपमा सम्पन्न नभएको मालवस्तुलाई एक भन्सार कार्यालयबाट अर्को भन्सार कार्यालयसम्म नियन्त्रणसहित सार्ने प्रक्रिया हो। नेपालजस्तो भौगोलिक दृष्टिले विविधतायुक्त र स्थलरुद्ध (landlocked) देशमा यो व्यवस्था झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी सीमावर्ती नाकाबाट भित्रिएका सामानहरूलाई आन्तरिक भन्सार कार्यालय (जस्तै ICD वा Dry Port) सम्म लैजानुपर्ने अवस्थामा आन्तरिक परिवहन प्रणालीले केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्दछ। यसले आयातकर्तालाई सहजता दिनुका साथै सीमाक्षेत्रमा हुने भीडभाड र अव्यवस्थालाई पनि न्यून बनाउँछ।

भन्सार ऐन, २०८२ ले आन्तरिक परिवहनलाई कानुनी रूपमा स्पष्ट परिभाषित गर्दै यसका लागि आवश्यक अनुमति, प्रक्रिया, सुरक्षा उपाय, र दण्ड व्यवस्थालाई व्यवस्थित गरेको छ। ऐनअनुसार कुनै पनि मालवस्तु आन्तरिक रूपमा सार्नुअघि सम्बन्धित भन्सार कार्यालयबाट स्वीकृति लिनु अनिवार्य छ। यस प्रक्रियामा मालको विवरण, मूल्य, परिमाण, गन्तव्य, र ढुवानी साधनको जानकारी समावेश गर्नुपर्छ। यसले भन्सार प्रशासनलाई सुरुदेखि नै जोखिम मूल्यांकन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

यस प्रणालीको एक प्रमुख आधार स्तम्भ जमानत (Bond/Guarantee) व्यवस्था हो। जब कुनै मालवस्तु भन्सार नतिरिएको अवस्थामा आन्तरिक रूपमा सारिन्छ, त्यसबेला राज्यको राजस्व जोखिममा पर्न सक्छ। यस जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न आयातकर्ता वा ढुवानीकर्ताले बैंक ग्यारेन्टी वा नगद जमानत पेश गर्नुपर्छ। गन्तव्य भन्सारमा माल सुरक्षित रूपमा पुगेपछि मात्र उक्त जमानत फुकुवा गरिन्छ। यदि माल हरायो, बिग्रियो वा अनियमितता देखियो भने सोही जमानतबाट राजस्व असुल गरिन्छ। यसले भन्सार प्रशासनलाई आर्थिक सुरक्षाको आधार प्रदान गर्दछ।

आधुनिक भन्सार व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रयोग अपरिहार्य भइसकेको छ। नेपालमा राजस्व अनुसन्धान विभागबाट सञ्चालित Vehicle Consignment Tracking System (VCTS) को प्रयोगले आन्तरिक परिवहन प्रणालीलाई डिजिटल बनाएको छ। VCTS मार्फत ढुवानी साधनको वास्तविक समय (real-time) ट्र्याकिङ, निर्धारित मार्गको अनुगमन, र समयसीमा व्यवस्थापन सम्भव भएको छ। यसले अनियमितता, जस्तै—मार्ग परिवर्तन, अनावश्यक ढिलाइ, वा अवैध क्रियाकलाप—लाई तत्काल पत्ता लगाउन मद्दत गर्दछ। यस प्रणालीले मानव हस्तक्षेप घटाई पारदर्शिता र विश्वसनीयता बढाएको छ।

समय सीमा (Transit Time) आन्तरिक परिवहनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। भन्सार प्रशासनले निश्चित दूरी र भौगोलिक अवस्थाको आधारमा माल गन्तव्यमा पुग्नुपर्ने समय निर्धारण गर्दछ। यदि सो समय सीमा नाघियो भने ढुवानीकर्तामाथि जरिवाना लाग्न सक्छ, जमानत जफत हुन सक्छ, वा थप अनुसन्धान हुन सक्छ। यसले ढुवानी प्रक्रियालाई अनुशासित बनाउने मात्र होइन, अनावश्यक ढिलाइलाई पनि नियन्त्रण गर्दछ।

सुरक्षाको दृष्टिले भन्सारले मालवस्तुमा सिल (Seal) लगाउने व्यवस्था गरेको छ। परम्परागत रूपमा प्रयोग हुने भौतिक सिलसँगै आधुनिक समयमा Electronic Seal (E-seal) को प्रयोग पनि बढ्दो क्रममा छ। सिलले मालवस्तु बीच बाटोमा खोलिएको वा परिवर्तन गरिएको छैन भन्ने सुनिश्चित गर्दछ। यदि सिल तोडिएको पाइयो भने त्यसलाई गम्भीर उल्लङ्घन मानिन्छ र कडा कारबाही गरिन्छ। यसले आपूर्ति शृङ्खलामा विश्वास कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

जोखिम व्यवस्थापन (Risk Management) प्रणाली पनि यस ऐनको महत्वपूर्ण पक्ष हो। सबै मालवस्तुलाई समान रूपमा जाँच गर्नु व्यवहारिक र प्रभावकारी हुँदैन। त्यसैले भन्सार प्रशासनले जोखिमको आधारमा माललाई वर्गीकरण गर्दछ। उच्च जोखिमका मालमा विस्तृत जाँच, भौतिक निरीक्षण, वा कर्मचारीको साथमा एस्कर्ट व्यवस्था गरिन्छ भने न्यून जोखिमका माललाई छिटो प्रक्रिया मार्फत पठाइन्छ। यसले स्रोतको उचित उपयोग गर्दै व्यापार सहजीकरणलाई प्रवर्द्धन गर्दछ।

आन्तरिक परिवहनमा संलग्न सबै पक्षहरूको जिम्मेवारी स्पष्ट रूपमा तोकिएको छ। ढुवानीकर्ता, भन्सार एजेन्ट, आयातकर्ता, र अन्य सरोकारवाला पक्षहरूले आफ्नो–आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। यदि माल हरायो वा गन्तव्यमा नपुग्यो भने सम्बन्धित पक्ष जिम्मेवार हुन्छ। यसले प्रणालीमा उत्तरदायित्व (accountability) स्थापित गर्दछ।

उल्लङ्घन र दण्ड व्यवस्थाले आन्तरिक परिवहनलाई अनुशासित बनाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। समयसीमा नाघ्नु, मार्ग परिवर्तन गर्नु, सिल तोड्नु, वा गलत विवरण पेश गर्नु जस्ता कार्यहरूलाई कसुर मानिन्छ। यस्ता अवस्थामा जरिवाना, जमानत जफत, वा कानुनी कारबाही हुन सक्छ। यसले नियम उल्लङ्घन गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्दछ।

व्यापार सहजीकरण (Trade Facilitation) को दृष्टिले भन्सार ऐन, २०८२ ले डिजिटल प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिएको छ। Single Window System, Online Declaration, र Automated Risk Management जस्ता प्रणालीहरूले कागजी प्रक्रियालाई न्यून बनाएका छन्। यसले व्यापारिक लागत घटाउने, समय बचत गर्ने, र प्रतिस्पर्धात्मकता बढाउने काम गर्दछ। विशेषगरी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा संलग्न व्यवसायीहरूका लागि यो व्यवस्था अत्यन्त उपयोगी सावित भएको छ।

यद्यपि, आन्तरिक परिवहन प्रणाली पूर्ण रूपमा चुनौतीरहित भने छैन। प्रविधिको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि पर्याप्त पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति, र निरन्तर मर्मतसम्भार आवश्यक हुन्छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा नेटवर्क समस्याका कारण VCTS जस्ता प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रभावकारी नहुन सक्छन्। साथै, सरोकारवालाहरूबीच समन्वयको अभाव, कानुनी जटिलता, र व्यवहारिक कठिनाइहरूले पनि प्रणालीको प्रभावकारितामा असर पार्न सक्छ।

अर्कोतर्फ, भ्रष्टाचार र अनियमितताको जोखिम पनि पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। प्रविधिको प्रयोगले पारदर्शिता बढाए पनि मानव पक्षको सुधार बिना पूर्ण सफलता सम्भव हुँदैन। त्यसैले संस्थागत सुधार, क्षमता विकास, र कडा निगरानी आवश्यक देखिन्छ।

भविष्यका लागि आन्तरिक परिवहन प्रणालीलाई अझ सुदृढ बनाउन केही महत्वपूर्ण सुधार आवश्यक छन्। पहिलो, डिजिटल पूर्वाधारको विस्तार र सुधार गर्नुपर्छ। दोस्रो, सबै सरोकारवालाहरूलाई तालिम र सचेतना कार्यक्रममार्फत प्रणालीबारे जानकारी दिनुपर्छ। तेस्रो, अन्तर–निकाय समन्वय (Customs, Police, Transport, आदि) सुदृढ गर्नुपर्छ। चौथो, कानुनी व्यवस्थालाई व्यवहारिक बनाउँदै अनावश्यक जटिलता हटाउनुपर्छ।

समग्रमा, भन्सार ऐन, २०८२ ले नेपालको भन्सार प्रशासनलाई आधुनिक, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदम चालेको छ। आन्तरिक परिवहन प्रणाली यसको केन्द्रीय अङ्गको रूपमा उभिएको छ, जसले राजस्व सुरक्षा र व्यापार सहजीकरणबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गर्दछ। Vehicle Consignment Tracking System (VCTS) जस्ता प्रविधिहरूको प्रयोगले प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाएको छ।

यसरी हेर्दा, आन्तरिक परिवहन केवल मालवस्तु सार्ने प्रक्रिया मात्र नभई आधुनिक भन्सार प्रशासनको मेरुदण्ड हो, जसले आर्थिक विकास, व्यापार विस्तार, र सुशासनको लक्ष्य हासिल गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

 

📚 सन्दर्भ सामग्री (References)

•  भन्सार ऐन, २०८२
•  भन्सार विभागद्वारा प्रकाशित कार्यविधि तथा परिपत्रहरू
•  Vehicle Consignment Tracking System (VCTS) सम्बन्धी VCTS User Manual
•  विश्व भन्सार संगठन (WCO) का Transit Guidelines तथा Revised Kyoto Convention
•  विश्व व्यापार संगठन (WTO) को Trade Facilitation Agreement (TFA)
•  भन्सार सुधार तथा आधुनिकीकरण योजना

7.     

Read More

VCTS को कानुनी व्यवस्था तथा अनुपालन र जरिवाना(Compliance & Penalties)

मालवस्तु तथा ढुवानी साधनको अनुगमन प्रणाली (VCTS) नेपालमा व्यावसायिक प्रयोजनका लागि मालसामान ओसारपसार गर्दा अनिवार्य गरिएको एक वेबमा आधारित प्रणाली हो।यसको मुख्य उद्देश्य राजस्व चुहावट नियन्त्रण र ढुवानी प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउनु हो।नेपाल सरकारले यसलाई २०७६ साउन १ गते देखि क्रमशः लागू गर्ने निर्णय गरेको थियो।नेपालमा VCTS (Vehicle & Consignment Tracking System) को प्रयोग र पालना केवल प्रशासनिक प्रक्रिया मात्र नभई यो पूर्ण रूपमा कानुनी व्यवस्थामा आधारित छ। यसको मुख्य कानुनी आधारहरू यस प्रकार छन्: 

१. कानुनी व्यवस्था (Legal Framework) 

१. राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२: VCTS को मुख्य कानुनी स्रोत यही ऐन हो। यस ऐनको दफा १३ (ग) ले व्यावसायिक प्रयोजनका मालवस्तुहरू एक स्थानबाट अर्को स्थानमा ओसारपसार गर्नुपूर्व अनिवार्य रूपमा केन्द्रीय सूचना प्रणाली (VCTS पोर्टल) मा प्रविष्टि गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। कानुनले व्यावसायिक प्रयोजनका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजाने जुनसुकै मालवस्तुलाई 'कन्साइनमेन्ट' मानेको छ। व्यवसायिक मालवस्तु बिक्रीका लागि लैजाने मालवस्तु मात्र होइन, एउटा उद्योगको एक शाखाबाट अर्को शाखामा लैजाने कच्चा पदार्थ (Raw Materials) वा मेशिनरी पनि VCTS को दायरामा पर्छन्। व्यक्तिगत प्रयोगका मालवस्तु (Household items) र कृषि उपज (किसानले आफैंले बजार लैजाँदा) लाई सामान्यतया VCTS प्रविष्टी नगर्दा पनि हुन्छ, तर परिमाण धेरै भएमा सो पुष्टाँई गर्ने प्रमाण जुटाउनु पर्ने हुन्छ। राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ ले मालवस्तु तथा ढुवानी साधनको अनुगमन प्रणाली(VCTS) लाई अनिवार्य बनाउँदै यसको कानुनी धरातल बलियो बनाएको छ। VCTS सम्बन्धी प्रमुख कानुनी आधारहरू निम्नुसार छन्: 

 o कानुनी आधार: यस प्रणालीको कानुनी व्यवस्था राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ को दफा १३ (ग) र सोही ऐनको नियमावलीमा गरिएको छ।

 o अनिवार्य प्रविष्टी (Mandatory Registration): (दफा १३ ग): व्यावसायिक प्रयोजनका लागि एक स्थानबाट अर्को स्थानमा मालसामान ढुवानी गर्नुपूर्व सो सामान र सवारी साधनको विवरण यस प्रणालीमा अनिवार्य रूपमा प्रविष्टि (Entry) गर्नुपर्छ ।राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ को दोस्रो संशोधनले व्यावसायिक प्रयोजनका मालवस्तु ढुवानी गर्नुपूर्व त्यसको विवरण अनिवार्य रूपमा केन्द्रीय सूचना प्रणाली (VCTS) मा प्रविष्ट गर्नुपर्ने कानुनी बाध्यता सिर्जना गरेको छ। यसले परम्परागत 'चलानी' प्रथालाई डिजिटल प्रमाणमा बदलेको छ। ऐनको दफा ७ र नियमहरू बमोजिम, उद्योग वा कारोबार स्थलबाट मालमालवस्तु ढुवानी गर्नुअघि व्यवसायीले VCTS प्रणालीमा वस्तुको विवरण (चलान, विलविजक) प्रविष्टी गर्नैपर्ने कानुनी दायित्व छ।

o  राजस्व चुहावटको परिभाषामा विस्तार गरी राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ को दोस्रो संशोधनले VCTS मा विवरण नमिलाई वा प्रविष्ट नगरी मालवस्तु ढुवानी गर्ने कार्यलाई 'राजस्व चुहावट' को कसुर मान्न सकिने गरी व्याख्या गरेको छ। यसले प्राविधिक त्रुटिलाई मात्र नभई नियतवश गरिएको छलीलाई पनि कानुनको दायरामा ल्याएको छ।

o  ढुवानीकर्ताको दायित्व (Carrier Responsibility): ऐनको दफा ७ अनुसार, सवारी चालक वा ढुवानीकर्ताले मालवस्तु उठाउनुअघि VCTS मा सूचीकृत 'कनसाइनमेन्ट' (Consignment) छ वा छैन भनेर पुष्टि गर्नुपर्छ र यात्रा अवधिभर सिस्टममा विवरण अपडेट राख्नुपर्छ।राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ को पहिलो संशोधनको जगमा उभिएर दोस्रो संशोधनले वस्तु धनी मात्र नभई ढुवानी गर्ने साधनका धनी वा चालकलाई पनि समान रूपमा जिम्मेवार बनाएको छ। विवरण प्रविष्ट नगरी ढुवानी गरेमा ढुवानी साधन समेत जफत वा जरिवाना हुन सक्ने कडा प्रावधान छ।

o  इलेक्ट्रोनिक ट्र्याकिङ (Electronic Tracking): दोस्रो संशोधनले 'इलेक्ट्रोनिक माध्यम' लाई मान्यता दिएकाले, मालमालवस्तुको वास्तविक समय (Real-time) ट्र्याकिङ प्रणाली (GPS) मार्फत विभागले जाँच गर्न सक्छ, जसले बाटोमा मालवस्तु अदलबदल हुनबाट रोक्छ। गाडीमा अनिवार्य रूपमा सिस्टमबाट निस्केको 'कनसाइनमेन्ट नोट' वा 'बिल' हुनुपर्छ। यो नभएमा, वा विवरण गलत भएमा राजस्व चुहावट गरेको मानिने व्यवस्था छ ।

o कसूर र जरिवाना (Penalty and Punishment): ऐनको दफा ७ को उल्लंघन गरेमा (बिना दर्ता मालवस्तु ओसारेमा) सोही ऐनको परिच्छेद ४ अनुसार मालमालवस्तु र सवारी साधन जफत गर्ने वा विगो बमोजिम जरिवाना र थप सजाय हुने कानुनी व्यवस्था छ। यस प्रणालीको कार्यान्वयनका लागि विभागलाई विशेष न्यायिक अधिकार दिइएको छ। अनुगमनका क्रममा VCTS बिना मालवस्तु फेला परेमा, अनुसन्धान अधिकृतले यसको पालना नगर्दा हुने सजाय पनि सोही ऐनद्वारा निर्देशित छ:  

·  पहिलो पटक उल्लंघन गरेमा: ५०,००० रुपैयाँसम्म जरिवाना।

·  दोस्रो पटक वा सोभन्दा बढी उल्लंघन गरेमा: प्रत्येक पटक १,००,००० रुपैयाँसम्म जरिवाना।

·  गम्भीर कसुर: यदि विवरण नभर्नुको पछाडि कर छल्ने ठूलो योजना देखिएमा, बिगो (मालवस्तुको मूल्य) बराबरको जरिवाना र कैद सजाय समेत हुन सक्ने कडा प्रावधान छ।

o  विद्युतीय प्रमाणको मान्यता: यो ऐनले VCTS मार्फत सिर्जना भएको 'QR Code' र डिजिटल डाटालाई अदालतमा अकाट्य प्रमाणको रूपमा पेश गर्न सक्ने कानुनी आधार प्रदान गरेको छ। यसले भौतिक कागजात नभए पनि डिजिटल रेकर्डकै आधारमा कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढाउन सहज बनाएको छ। यदि मालवस्तु बीच बाटोमा हरायो वा दुर्घटना भयो भने, VCTS मा गरिएको इन्ट्रीलाई 'कानुनी प्रमाण' का रूपमा बीमा दाबी (Insurance Claim) गर्दा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।

२. राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) नियमावली, २०७० : ऐनलाई कार्यान्वयन गर्न बनेको यो नियमावलीले VCTS मा विवरण भर्ने कार्यविधि, समय र जिम्मेवार निकायका बारेमा विस्तृत व्याख्या गरेको छ। नियमावलीले राजस्व अनुसन्धान विभागलाई यसको सञ्चालन र अनुगमनको पूर्ण अधिकार दिएको छ।

३. अनिवार्य कानुनी दायित्व (Strict Liability) : कानुनी दृष्टिकोणबाट VCTS मा विवरण नभर्नुलाई "राजस्व चुहावटको नियत" भएको मानिन्छ। यसमा "मैले बिर्सेँ" वा "प्राविधिक समस्या थियो" भन्ने तर्कले कानुनी सफाइ पाउन गाह्रो हुन्छ। यदि मालवस्तु सडकमा भेटिँदा प्रणालीमा दर्ता छैन भने, कानुनले त्यसलाई अवैध ओसारपसारको रूपमा परिभाषित गर्दछ।

४. प्रमाणको रूपमा स्वीकार्यता : VCTS मा गरिएको इन्ट्री प्रमाण ऐन, २०३१ को दफा १८ र विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ अनुसार अदालतमा 'सर्वोच्च प्रमाण' मानिन्छ। VCTS मा गरिएको डिजिटल इन्ट्रीलाई अदालतमा कानुनी प्रमाणको रूपमा पेश गर्न सकिन्छ। यसले गर्दा कुनै विवाद परेमा वा बीमा दाबी गर्दा यो डिजिटल रेकर्ड आधिकारिक मानिन्छ। यदि तपाईंको भौतिक बिल (Paper Invoice) र VCTS को डिजिटल विवरणमा फरक पर्यो भने, अदालतले डिजिटल विवरण अर्थात् डिजिटल प्रमाणलाई बढी आधिकारिक मान्छ। किनकि डिजिटल विवरण 'Real-time' मा सर्भरमा दर्ता भएको हुन्छ, जसलाई पछि सच्याउन (Tampering) कठिन हुन्छ।VCTS को कानुनी आधार यति बलियो छ कि यसले भौतिक कागजातभन्दा डिजिटल डाटालाई प्राथमिकता दिन्छ। यसको उल्लंघनले व्यवसायीलाई 'आर्थिक जरिवाना' मात्र होइन, 'फौजदारी कसुर' (Criminal Offence) को कठघरामा समेत उभ्याउन सक्छ। राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन, २०५२ को दफा १३ (ग) को कठोर व्यवस्था (Strict Liability) गरेको छ।  यो दफाले "पूर्वानुमानित कसुर" (Presumptive Offence) को सिद्धान्त अपनाएको छ।

·   यदि गाडी बाटोमा गुडिरहेको छ र VCTS मा प्रविष्टि छैन भने, राजस्व विभागले यो मान्दछ कि "तपाईंले कर छल्न खोज्नुभएको हो।"

·   यस्तो अवस्थामा "सफ्टवेयर चलेन" वा "टाइपिस्ट बिदामा थियो" भन्ने तर्कले कानुनी वैधता पाउँदैन। कानुनले यसलाई 'Strict Liability' को रूपमा राखेको छ, जहाँ गल्ती हुनु नै सजायका लागि पर्याप्त आधार बन्छ।

५. अन्तर-निकाय समन्वयको कानुनी शक्ति : यो प्रणालीलाई भन्सार ऐन र मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) ऐनसँग पनि जोडिएको छ। यदि कुनै व्यवसायीले VCTS मा एउटा विवरण र भ्याट बिलमा अर्को विवरण राखेमा, त्यसलाई किर्ते कागजात वा कर छलीको आधार मानी दुवै ऐनअन्तर्गत कारबाही हुन सक्छ।

यी कानुनी व्यवस्थालाई मालमालवस्तुको ढुवानीलाई पारदर्शी बनाउँदै राजस्व चुहावट रोक्न अनिवार्य इलेक्ट्रोनिक ट्र्याकिङ र विभाग को प्रणालीमा प्रविष्टी (Entry) लाई अनिवार्य गरेको छ। यी कानुनी आधारहरूले मालवस्तुको 'उत्पत्ति स्थान' देखि 'गन्तव्य' सम्मको पारदर्शी अभिलेख सुनिश्चित गर्दछन्। 

 "VCTS को कानुनी व्यवस्था तथा  अनुपालन र जरिवाना

(Compliance & Penalties)"

२. अनुपालन (Compliance) 

VCTS केवल प्रविष्टी (entry) मा सीमित नरही  जब Consignment, Vehicle movement, Invoice र जोखिम विश्लेषण (Risk analytics) सँग जोडिन्छ तब  VCTS movement intelligence layer बन्छ। सो विश्नेषणबाट परम्परागत वा पुरानो शैलीमा सूचना आएपछि अनुमान/शंकाको आधारमा छापा, कागज जाँच वा अनुसन्धान गरिने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। राजस्व अनुसन्धानका कर्मचारीहरुले अनुगमनका क्रममा सडकमा सबै गाडीलाई रोकेर दुःख दिँदैनन् तर VCTS प्रणालीको विश्लेषण प्रयोग गरेर शंकास्पद ढुवानीलाई "Risk-Based' निगरानी" गरी जुनसुकै बेला गोदाम वा पसलमा पुगेर VCTS विवरण र वास्तविक मालवस्तु भिडाउन सक्छन्। अहिले VCTS System analaisis मार्फत् “मालवस्तु हिँड्दा” नै राजस्व प्रशासन सचेत भई पहिले नै High-risk मात्र intercept गरेर Consignment को VCTS मा मालवस्तु गोदाम वा कारोबारस्थलमा पुगिसकेपछि होइन कि ढुवानीकै क्रममा गइरहँदा नै निगरानी गरिन्छ। मालवस्तु ओसारपसार गर्दा चलानी (Challan) र VCTS को विवरण दुरुस्त हुनुपर्छ। विवरण फरक परेमा  त्यसलाई "आन्तरिक रूपमा लुकीछिपी मालवस्तु बेच्न खोजेको" भनी राजस्व चुहावट गर्ने नियतको रुपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। यस्तोमा प्रमाणको भार व्यवसायी माथी नै पर्दछ। काठमाडौँ उपत्यकाको वा अन्तर बजार ढुवानीको हकमा  VCTS को प्रयोग र यससँग जोडिएका कानुनी विवादहरू अलि फरक प्रकृतिका छन्। यहाँ स्थानीय ढुवानी (Local Distribution) ढुवानी दूरी छोटो हुने  भएता पनि उपत्यकाभित्र वा अन्तर बजार ढुवानीको हकमा एउटा गोदामबाट अर्को शोरुम वा डिलरमा मालवस्तु पठाउँदा वा व्यवसायदेखी व्यवसाय(Business to Business) कारोबार वा एक कारोबारस्थलबाट शाखा/गोदाममा मालवस्तु चलान वा पठाउँदासमेत VCTS प्रविष्टी अनिवार्यरुपमा गर्नु पर्दछ। भने रि-लोडिङ र अनलोडिङको हकमा समेत  ठूला ट्रकबाट चक्रपथ बाहिर मालवस्तु झारेर साना गाडी (Mini Truck/Pickup) मा सहरभित्र पठाउँदा प्रत्येक नयाँ गाडीको लागि छुट्टाछुट्टै VCTS प्रविष्टि आवश्यक पर्छ। धेरैले "सहरभित्रै त हो नि" भनेर प्रविष्टि नगर्दा जरिवानामा पर्ने गरेका छन्।व्यवसायीहरूले VCTS अन्तर्गत पालना गर्नुपर्ने मुख्य बुँदाहरू:

• विवरण प्रविष्टि: सामान लोड भएपछि र ढुवानी सुरु हुनुअघि राजस्व अनुसन्धान विभागको पोर्टल मा लग-इन गरी विवरण भर्नुपर्छ।
• आवश्यक विवरण: प्रविष्टि गर्दा भन्सार/कर विवरण, सामानको प्रकार र मात्रा, गाडी नम्बर, चालकको नाम, गन्तव्य, र खरिदकर्ता/विक्रेताको विवरण (PAN समेत) उल्लेख गर्नुपर्छ।
• QR कोड: विवरण भरेपछि प्राप्त हुने 'Manifesto' मा रहने QR कोडलाई ढुवानीको क्रममा आवश्यकता अनुसार चेकपोस्ट वा अनुगमन टोलीले स्क्यान गर्न सक्छन्।
  

३. जरिवाना र सजाय (Penalties) : VCTS मा विवरण प्रविष्ट नगरी मालवस्तु ढुवानी गरेको पाइएमा  राजस्व अनुसन्धान विभाग (DRI)ले ठाउँको ठाउँ जरिवाना गर्ने र मालवस्तु जफत समेत गर्न सक्ने अधिकार राख्छ। VCTS नगरेका व्यवसायी ठूलो कानुनी र आर्थिक मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ।यदि मालवस्तु ढुवानी गर्नुअघि VCTS मा विवरण प्रविष्ट गरिएन वा पालना नगर्दा भने जरिवानाको दर (Penalty Rates) निम्नानुसारको कारबाही हुन सक्छ:

· पहिलो पटकका लागि: अनुगमनका क्रममा कैफियत भेटिएमा विभागका कर्मचारीले घटनास्थलमै जरिवाना गर्न सक्ने अधिकार समेत राख्दछन्। ढुवानी अघि कन्साइनमेन्ट विवरण प्रविष्ट गर्न नगरेमा ५०,००० रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ।

· दोस्रो पटकदेखि (दोहोर्याइएको अपराध)उल्लङ्घन गर्दा रु १००,००० सम्म जरिवाना हुन सक्छ। यदि कसैले जानाजानी वा भुलवश विवरण नभरी मालवस्तु पठाएमा:

· तत्काल जरिवाना: ५० हजार देखि १ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना तिराएर मालवस्तु छोडिन सक्छ।

· गम्भीर अवस्था:जरिवानाका अतिरिक्त शंकास्पद देखिएमा मालसामान र ढुवानी साधन समेत नियन्त्रणमा लिई थप अनुसन्धान र कारबाही हुन सक्छ। यदि ढुवानी भइरहेका मालवस्तुको स्रोत खुल्दैन वा राजस्व छलीको गम्भीर आशंका छ भने, मालवस्तु र ढुवानी साधन (गाडी) समेत जफत गर्न वा धरौटी माग गर्न सक्छ। केही अवस्थामा व्यवसायीहरूलाई १ लाख देखि १० लाख रुपैयाँसम्मको ठूलो जरिवाना समेत गरिएको उदाहरणहरू छन्।

· जरिवानाको स्वरूप: ५० हजार वा १ लाखको जरिवाना मात्र नभई, नियम उल्लंघन गर्ने व्यवसायीको विवरण 'नकारात्मक सूची' (Negative List) मा पर्न सक्छ, जसले गर्दा भविष्यमा राजस्व अनुसन्धान विभागबाट थप कडा निगरानी हुन सक्छ।

·  बिगो र कैद: 'गम्भीर कसुर' अन्तर्गत यदि भन्सार चोरी पैठारी वा नक्कली भ्याट बिल (Fake VAT Bill) को उद्देश्यले VCTS प्रविष्टि नगरिएको पाइएमा राजस्व चुहावट (अनुसन्धान तथा नियन्त्रण) ऐन बमोजिम बिगोको दोब्बरसम्म जरिवाना र ३ वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्छ।

ढुवानी सुरु गर्नुभन्दा पहिले नै अनलाइन प्रविष्टि सुनिश्चित गर्नुहोस्।कतिपय अवस्थामा इन्टरनेटको समस्या देखाएर जरिवानाबाट बच्न पाइँदैन, त्यसैले समयमै विवरण भर्नु नै सुरक्षित र झन्झटमुक्त उपाय हो। 

Read More