.jpg)
विश्वव्यापीकरण र विकास (Globalization and Development)
विश्वव्यापीकरणको अर्थ : विश्वका मुलुकहरु एकअर्कामा आवद्ध हुने प्रक्रिया, अन्तरनिर्भरता र अन्तरसम्बन्धको स्थिति नै विश्वव्यापिकरण हो । यो मुलुकले विश्व अर्थतन्त्रमा संलग्नता जनाएको अवस्था हो। कुनै एक देश वा क्षेत्रको पूँजी, प्रविधि, विचार, श्रम, बस्तु, सेवा तथा आर्थिक सम्बन्धका विषयहरु पारस्पारिक हितमा आधारित हुदै बिना कुनै अवरोध स्वतन्त्रपुर्वक विश्व बजारमा पहुँच स्थापित र विस्तार गर्ने प्रक्रिया नै विश्वव्यापीकरण हो। सबै पक्षको स्वतन्त्र प्रवाह हुन सक्ने गरी स्थापित पद्धति का आधारमा विश्वभर गरिने कारोवार नै विश्वव्यापीकरण हो । सामान्यत विश्वव्यापीकरण भन्नाले उत्पादन, पूँजी, प्रविधि, श्रम तथा संस्कृक्तिको विस्तारमा हुने आवागमन वा एकीकरणलाई बुझिन्छ। भूगोललाई गौण मान्दै विश्व एक ग्राम मा रुपान्तरण हुने प्रक्रिया र अवस्था दुवै हो। विश्वका मुलुकहरु आर्थिक, सामाजिक, साँस्कृतिक र राजनैतिक ढंगले समेत् पारस्पारिक निर्भरता रहने प्रक्रिया नै विश्वव्यापिकरण हो।
व्यापार र कारोबार, पूँजी र वित्त, प्रविधि र ज्ञान तथा प्राकृतिक मानव विशेषको विश्वव्यापी प्रवाहलाई विश्वव्यापिकरण भनिन्छ । आजको विश्वमा जहाँ सस्तो र दक्ष कामदार पाईन्छ त्यहीबाट कामदार लिने, जंहा बजार छ त्यही बस्तु तथा सेवा विकी गर्ने, जँहा पुजिको उचित उपयोग हुनसक्छ त्यही लगानी गर्ने र जंहा उत्पादन लागत कमी हुन्छ त्यही उत्पादन गर्ने गरी विश्व अर्थ व्यवस्थामा आएको संरचनात्मक परिवर्तनलाई विश्वव्यापीकरण भनिन्छ ।
विश्वव्यापीकरणका विशेषताहरु:
उदारीकरण,
स्वतन्त्र व्यापार,
विश्वसँगको आबद्धता,
सिमाविहिन विश्व,
विश्वव्यापीकरण एक आधुनिक अवधारणा हो,
बहुआयामिक अवधारणा,
ज्ञान फैलाउने काममा सहयोग ।
विश्वव्यापीकरणका मुख्य क्षेत्रहरु :
पूँजी (Money)
प्रविधि (Technology)
बस्तुहरु (Goods)
सेवाहरु (Service)
श्रमशक्ति (Human Resource)
विश्वव्यापीकरणका फाईदाहरु :
अन्तराष्ट्रिय बजारमा पहुँच,
प्रतिस्पर्धि वातावरणको सिर्जना,
गुणस्तरिय बस्तु तथा सेवाको उपलब्धता,
विश्वव्यापी व्यापार प्रवर्द्धन,
उत्पादन र उत्पादकत्वमा अभिवृद्धि,
ज्ञान, सीप, प्रविधि र क्षमताको आदानप्रदान,
सामाजिक साँस्कृतिक अनुभव हस्तान्तरण,
अन्तराष्ट्रिय आय र रोजगारिमा बढोतरी,
स्वदेशी लगानी र साधनको उपयोग,
वीदेशी लगानी आकर्षण।
विश्वव्यापीकरणका बेफाईदाहरु:
स्थानीय बजारमा घटोतरी,
प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने अस्तित्व हरण,
वैदेशिक दवाव तथा प्रभाव,
सामाजिक सांस्कृतिक जीवनमा प्रतिकुल प्रभाव,
आर्थिक असमानताको खतरा हुने,
साना र मध्यम स्तरका संस्थाहरु ओझेलमा पर्ने,
स्वदेशी उत्पादनलाई कम मान्यता हुने,
आतंककारी गतिविधि विस्तार हुन सक्ने
अर्थतन्त्र परनिर्भरतामुखी हुादै जानसक्ने ।
विश्वव्यापीकरणका मुख्य एजेण्डाहरु:
अर्थतन्त्रलाई एक आपसमा आबद्ध बनाउने,
आयात खुकुलो बनाउने,
भन्सार दर घटाउने,
विदेशि लगानि बढाउने,
मौद्रिक र वित्तिय सुधारहरु गर्ने,
. राष्ट्रिय अर्थतन्जलाई उदार बनाउने ।
विश्वव्यापी करण र नेपाल :
सन् १९५५ डिसेम्बर १४ देखि संयुक्त राष्ट्र संघसँगको आबद्धताबाट नै विश्व्यापीकरणको मान्यताको अवलम्बन भएको पाइन्छ ।
सन् १९८७ मा अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोषबाट Structural Program मार्फत व्यापार कर प्रणालीमा सुधार तथा सरकारी नियन्त्रणलाई खुकुलो पारिएको पाइन्छ ।
सन् १९८० को दशकमा विश्वमा आएको उदारीकरणको नीति लाई नेपालले प्रजातान्त्रीक शासनको सन्दर्भ सँगसँगै सन् १९९० को दशकबाट नेपालले अवलम्बन गरेको हो ।
सन् २००४ अप्रील २३ को विश्व व्यापार संगठनको सदस्यता ग्रहणबाट झन यो मान्यता व्यापक भएको देखिन्छ ।
नेपालको विकासमा विश्व्यापीकरणले सिर्जिएका समस्याहरु :
अमेरिकाले तयारी पोशाक निर्यातमा प्रदान गरेको कोटा खारेज हुदा धेरै उद्योग बन्द भएका र कामदारहरु बेरोजगार भएका,
भन्सारदर वृद्धि गरि राजश्व बढाउने सम्भावना नरहेको,
विदेशि लगानि अपेक्षित रुपमा आउन नसकेको ।
राजनीतिक अस्थिरता,
सार्वभौमिकता र राजकीयसत्तामा असर,
परनिर्भरतामुखी अर्थतन्त्र,
दाताको शर्तं र स्वार्थ हावी,
स्थानीय व्यापारको विलोप,
अन्तराष्ट्रिय व्यापार घाटा,
सामाजिक सांस्कृतिक नकारात्मक असर आदि ।
नेपालले उक्त असरहरु समाधान गर्न चाल्नुपर्ने कदमहरु :
असल राजनीतिक संस्कृक्तिको विकास गर्ने तथा राजनीतिक स्थायित्व र स्थीर सरकार पद्धतिको विकासगर्ने । नीजि क्षेत्रको क्षमता विकासमा सहयोग गरि उनीहरुको प्रतिष्पर्धात्मक क्षमतामा सुधार गर्ने ।
सशक्त नागरिक समाजको स्थापना गर्ने ।
आन्तरिक बजारमा प्रतिस्पर्धा बढाउन संरचनात्मक सुधार गर्ने ।
उपयुक्त श्रम कानुनको निर्माण गर्ने र त्यसको कार्यान्वयनमा जोड दिने ।
देशगत र वस्तुगत व्यापार प्रवर्द्धनमा जोड दिने ।
सार्वभौमिकता र राजकीएसत्ता प्रयोगमा आउने संबोधन गर्ने ।
दवाव र असरहरुलाई अनतराष्ट्रिय कुटनितिमार्फत विप्रषणलाई उत्पादनशिल क्षेत्रमा परिचालन गर्दै स्वतन्त्र र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको बिकास गर्ने ।
दाताको शर्त र स्वार्थ हावी भएको लगानि र शहयोगलाई ठाडै अश्विकार गर्ने ।
स्थानीय व्यापारको गुणस्तर, प्रतिस्पर्धा र उतपादकत्व अभिवृद्धि गर्दै व्यापार क्षेत्रबाट प्रतिस्पर्धात्मक लाभ सुनिश्चित गर्ने ।
सामाजीक साँस्कृतिक जिवनमा पर्ने नकारात्मक असरलाई न्यून गर्न सचेतना अभिवृद्धि गर्ने, साँस्कृक्तिक संरक्षणका कार्यक्रमलाई सघन बनाउने ।
कर प्रशासनको समसामयिक पुनरावलोकन र सुधार गरिनुपर्ने ।
लगानी र व्यापार प्रबर्द्धनको लागि आर्थिक कुटनीतिलाई प्रभावकारी बनाउने ।
No comments:
Post a Comment