विकासमा सूचना सञ्चार प्रविधिको भूमिका ( Role of Information and Communicatin Technology in Development)

विकासमा सूचाना-सञ्चार प्रविधिः 

सूचना तथा जानकारीहरुमा पहुँच सृजना गर्दै तिनिहरुको भण्डारण प्रशारण र आवश्यकताअनुसार हेरफेर गर्न सक्ने संचारको त्यस्तो एकीकृत प्रविधि हो, जसमा दुरसञ्चारजन्य सेवा र कम्प्यूटर प्रविधि लाई एक साथ संयोजन गरिएको हुन्छ । यो IT भन्दा विस्तृत र एकिकृत रुपमा रहेको हुन्छ। यसमा Computer Hardwere, Softwere, Networking, Telephone तथा Database भण्डारणको समष्टिगत रुप पर्दछन् । अवधारणागत रुपमा सूचना संचार प्रविधि शब्दको प्रचलन सन् १९८० को दशकमा आएको हो ।

सूचना तथा संचार प्रविधिका विशेषताहरु :

शिघ्रता (Speed),

बृहत क्षमता (Storage),

स्वचालित (Automation),

सञ्चारको आधार (Communication),

बहुउपयोगी (Multiuse),

विश्वाशिलो (Credibility),

डिजिटल (Digital),

सिमा बिहिन (Broaderless) 

विकासमा सूचना तथा संचार प्रविधिको भूमिका :

विकासलाई विश्वव्यापी बनाउने,

नागरिक शिक्षा र विकास सचेतना निर्माणमा सहयोग,

विकास सेवालाई शिघ्र र वैज्ञानिक बनाउने,

मितव्ययी र कार्यदक्षताको विकास गर्ने,

सार्वजनिक सेवा प्रवाहलाई छरितो र गुणस्तरिय बनाउने,

विधुतिय शासानलाई संस्थागत गर्ने,

सुशासन प्रवर्द्धन गर्ने,

मानव अधिकारको संरक्षण गर्ने,

समग्र कामको लागत न्यूनिकरण गर्ने,

व्यक्तिको ज्ञानलाई फराकिलो र अधावधिक बनाउने,

शासनलाई विधुतिय शासन र सुशासनमा रुपान्तरण गर्ने,

ग्रामिण विकासमा सहयोग पु-याई देशको सन्तुलित विकासमा टेवा पुयाउने,

शिक्षा तथा पर्यटन क्षेत्रको विकास गर्न,

नेपालको सन्दर्भमा विकासमा सूचना प्रविधिको महत्व :

सुशासन तथा प्रजातान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकास गर्न,

ग्रामीण क्षेत्रको विकास गर्न,

उपभोक्ताको छनौटका अवसर प्रदान गर्न,

गुणस्तरिए वस्तु तथा सेवाको उपलब्धता,

वैदेशिक रोजगारिमा जान र विप्रेषणको व्यवस्थापन गर्न,

विश्वव्यापीकरणलाई पर्ने प्रभावलाई सम्बोधन गर्न,

सन्तुलित, समावेसी र दीगो विकास गर्न,

प्रविधिको विकास र विस्तार गरी मुलुकलाई E-Governance तर्फ डोऱ्याउन आदि ।

विकासमा सूचना प्रविधिको आवश्यकता/औचित्य :

विद्युतिय शासनको विकास र अवलम्बन गर्न,

लोकतान्त्रिक पद्धति अनुरुप खुला सरकारको स्थापना गर्न,

पारदर्शि र उत्तरदायी कार्यशैलीको विकास गर्न,

सनतुलित र दीगो विकासमा सघाउ पुर्याउन,

बिकासमा नयाँ प्रविधिर उपायहरुको जानकारी प्राप्त गर्न,

दुर्गमका जनता र सरकारबीच नेटवर्किडबाट सम्बन्ध कायम गर्न,

नागरिक शिक्षा र विकास सचेतनामा अभिवृद्धि गर्न,

विकास प्रक्रियामा आधुनिकता सहित सुशासनलाई संस्थागत गर्न ।

सूचना प्रविधिले सँधै फाईदा मात्र नगरेर कहिलेकाही नकारात्मक असर पनि पारिरहेको हुन्छ ।

गोपनियता भंग हुन सक्छ जसले गर्दा शान्ती सुरक्षा लगायतका विशयमा गम्भिर असर पर्नसक्छ ।

सूचनाको आधिकारिकताको प्रश्न उठ्न सक्छ,

सामाजिक अपराधहरु बढ्न सक्छन्,

सिर्जनशिलता र अन्वेषणमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ,

खुलापनले सामाजिक सहिष्णुता र सौहार्दता कम गर्न सक्छ,

पारिवारिक विखलता आउन सक्छ,

महंगो र जटिल प्रविधिहरु सबैले प्रयोग गर्न सक्तैनन् ।

नेपालको विकासमा सूचना संचार प्रविधिको भुमिकामा देखिएका समस्याहरु :

सबै पक्षमा सूचना संचार प्रविधिको उपयोग गर्न पूर्वाधारको अभाव हुनु, 

सूचना संचारमा नागरिकको सरल र सहज पंहुच कायम हुन नसकेको,

सूचना र सञ्चार उपयोगको संस्कृक्तिको अभाव हुनु,

पर्याप्त स्रोत र साधनको कमी हुनु,

दक्ष तथा प्रविधिमैत्री जनशक्तिको अभाव हुनु,

नागरिक शिक्षा कमजोर हुनु,

सूचना र संचारलाई गोप्यता र सुरक्षामा मजबुत बनाउन नसकिनु,

विकासको हरेक क्षेत्रमा सूचना र संचारलाई आवद्ध गर्न नसकिनु, 

ग्रामिण भेगमा पहँचका लागि भौगोलिक विकटता समेतबाट अबरोध हुनु,

कार्यालयहरु सूचना र सञ्चारको प्रयोग विश्वको संकट च्यापनि,

विधुतिय शासन संस्थागत हुन नसक्नु आदि।

देखिएका समस्या समाधानका उपायहरु :

सबै क्षेत्रमा सूचना संचार प्रविधिको उपयोग गर्न सकिने गरी पूर्वाधार पर्याप्त विकास गर्ने,

सूचना संचारमा नागरिको सरल र सहच पँहुच कायम गर्ने,

सूचना र संचार उपयोगको संस्कृतिलाई बढवा दिने,

पर्याप्त स्रोत र साधनको उपलब्धता सुनिश्चित गर्ने,

दक्ष तथा प्रविधिमैत्री जनशक्तिको विकास गर्न तालिम र प्रशिक्षणको व्यवस्था मिलाउने,

नागरिक शिक्षालाई सबल र सुदृढ गर्ने,

सूचना संचारलाई गोप्यता र सुरक्षाका दृष्टिले मजबुत बनाउने,

विकासको हरेक क्षेत्रमा सूचना र संचारमा आवद्धगराउने,

सरकारी उच्च प्राथमिकता सहित विधुतिय शासनमा संस्थागत गर्ने ।

नेपालमा सूचना संचार प्रविधिको सम्बन्धमा भएका व्यवस्थाहरु :

संवैधानिक व्यवस्था :

नेपालको संविधानको धारा १९ मा सञ्चारको हक, धारा २७ मा सूचनाको हकको र धारा ४६ मार्फत उक्त हकहरुलाई उपचारबाट संरक्षण गरिएको छ ।

 कानुनी व्यवस्थाहरु :

सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ र नियमावली २०६५ को व्यवस्था,

सुशासन ऐन २०६४ र नियमावली २०६५

दूरसञ्चार ऐन २०५३ र नियमावली २०५४

 विधुतिय कारोबार ऐन २०६३ र नियमावली २०६४

नीतिगत व्यवस्थाहरु:

सूचना तथा संचार पैविधि नीति, २०७२,

आम संचार नीति, २०७३

विज्ञान रहित नीति, २०७३

सूचना तथा संचार क्षेत्रको दीर्घकालिन नीति, २०१९

दूरसञ्चार सेवाको रेडियो फ्रिक्वेन्सी सम्बन्धी नीति २०६९ आवधिक योजना मार्फत लिएका नीतिहरु ।

संस्थागत व्यवस्थाहरु :

सूचना तथा संचार मन्त्रालय,

विज्ञान प्रविधि मन्त्रालय,

राष्ट्रिय सूचना आयोग

सूचना विभाग,

राष्ट्रिय सूचना प्रविधि केन्द्र,

मन्त्रालयहरुमा राखिएका सूचना प्रविधि महाशाखाहरु ।

५. कार्यगत व्यवस्थाहरु :

प्रवक्ता र शहप्रवक्ताको व्यवस्था,

सूचना अधिकारीको व्यवस्था,

हरेक नागरिकको छुट्टै वेभ साइटको व्यवस्था,

डिजिटल नागरिक वडापत्रको व्यवस्था ।

सार्वजनिक प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउन सूचना प्रविधिको महत्व

1. Increase efficiency and effectiveness of government works.

2. Smoother and faster delivery of govt works like distributing ID Cards, Citizenship certificates, Issuing clearances to documents (land, Tax,)

3. Direct accessibility for the citizens

4. Pro-active participation of Govt representatives, Bureaucrats and citizens

5. Bolster ties and act as bridge between Govt reps and citizens

6. Stop Rampant Corruption

7. NO Favoritism and Nepotism

8. Accountability Enhancement 8

9. Increase Transparency

10. No Need to involve third parties by paying more money than required upfront, move up one's files, bribery, etc.

11. To make govt officials respectful, responsible and dutiful

12. No Geo-political restrictions, limitations, service can be provided everywhere and anytime.

13. Capability enhancement for public personnel.

14. Trust building environment

15. Communication between citizens