राज्य (State)को परिचय:

राज्य (State)को परिचय:

+निश्चित भुभाग भित्र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राजनीतिक संस्था हो । जसले आफ्नो स्थायी निकायमार्फत शासन गर्दछ।

+राज्य एक राजनीतिक इकाई हो, जस अन्तर्गत निश्चित क्षेत्र, त्यसमा बसोबास गर्ने मानिस, सार्वभौमसत्ता र सरकार अनिवार्य तत्वका रूपमा रहेका हुन्छन्।

+जनताको हित प्रवर्द्धनका लागि स्थापित जनसंख्या, भूगोल, कानून वा संविधान एवम् शासन सहितको क्षेत्र राज्य हो । राज्य (State) स्वतन्त्र र विश्व मान्यता प्राप्त हुन्छ । +राज्य निश्चित सीमा भित्र शासन संचालनका आधार क्षेत्रका रुपमा रहेको हुन्छ । राज्य संचालनका निश्चित आधार, विधि र पद्धति रहेका हुन्छन् ।

+निश्चित भूभाग भित्र शासन संचालन गर्ने अधिकार राज्यले राख्दछ। राज्यको आफ्नो पहिचान (Identity), सामर्थ (Capability) र कानूनी आधार (legal Background) रहन्छ।

+कुनै निश्चित भूभागमा राजनीतिक रुपले संगठित जनसमुदायलाई राज्य भन्दछन्। (The state is the politically organized persons of definite territory.)

+राज्य व्यवस्थित समाज र नागरिकको एकमात्र बहुउद्देश्यीय वैध संस्था हो जसको  प्रमुख काम भनेको नै सामाजिक हित प्रवर्द्धन र नागरिक इच्छा (राज्य इच्छा) लाई संस्थागत गराउनु हो।

+यसलाई नैतिक संस्थाका रुपमा पनि लिने गरिन्छ, किनकी यसले नागरिक हित र कल्याणका लागि नागरिक पक्षीय दृष्टिकोण मात्र राख्ने गर्दछ।

+सर्वव्याप्त र सवै भन्दा शक्तिशाली सामाजिक संस्था हो। यसले वैध शक्ति (Legitimate Power) को प्रयोग गर्दछ ।

+राज्यले कानुनी संयन्त्र अवलम्बन गर्द छ। राज्यले सामाजिक व्यवहार व्यवस्थित गराउने र नागरिक हक स्थापित गर्ने दोहोरो भूमिका निभाइरहेको हुन्छ।

+राज्य एक स्वभाविक समुदाय साथै एक अनिवार्य र आवश्यक संस्था हो। यो राजनीतिक समुदाय हो।

+मानवीय चाहनाको परिपूर्तिका लागि स्थापना भएको प्राकृतिक संस्था हो ।

+राज्यको अवधारणा परिवर्तत भइरहन्छ ।

राज्यका परिभाषाहरू

1.    “एक निश्चित भू–भागमा कानुनका लागि संगठित जनसमुदायलाई राज्य भन्दछन्” वुड्रो विल्सन

2.    “State is a means of expoitiation by the ruling class/haves/bourgeoise in the ruled/ havenots/ proletaries.” Karl Marx and FrierdrichEngles

3.    सन् १९३३ को मन्टेभिडियो कन्भेन्सनले राज्य हुन स्थापी जनसंख्या निश्चित भूभाग, सरकार र अन्य राष्ट्रसँग सम्बन्ध राख्ने क्षमता हुनुपर्दछ भनेको छ।

4.    राज्य परिवार र गाउँहरुको संगठन हो जसको उद्देश्य पूर्ण र आत्मसम्पन्न जीवनलाई प्राप्त गर्नु हो। The state is a union of families and villages having for its end a perfect and self sufficient life. - Aristotle

5.    राज्य शक्तिशाली र सर्वमान्य संस्था हो जहाँ मानव जाति कुनै समयसम्म बस्छन्, मनुष्यका लागि अत्यावश्यक छ। -अरस्तु

6.    “राज्य परिवार र गाउँहरूको संगठन हो, जसको उद्देश्य पूर्ण र आत्म सम्पन्न जीवनलाई प्राप्त गर्नु हो।“ अरस्तु

7.    राज्य एउटा भूखण्डयुक्त समाज हो जुन शासक र शासितमा विभाजित हुन्छ र तोकिएको क्षेत्रभित्र अन्य सबै संस्थाहरूमाथि सर्वोच्चताको दावी गर्दछन्।(State is a territorial society divided into government and subject claiming within its allotted physical area supremacy over all other institutions.) -Laski

8.    राज्य एउटा संघ हो जसले सरकारद्वारा प्रसारित ती नियमहरूको माध्यमबाट कार्य गर्दछ जसलाई पालन गराउने उद्देश्यले सरकारलाई बाध्यकारी शक्ति प्राप्त छ तथा जसले कुनै निश्चित भूखण्डको सामाजिक स्थितिको सर्वव्यापी बाह्य सुव्यवस्था बनाई राख्दछ।(The state is an association, which acting through law as a promulgated by government indowed with this end with co-receiver of power, maintains within a community, territorially demarcated, the universal eternal conditions of social order.) - Mac Iver

9.    राजनीतिशास्त्र र सार्वजनिक कानूनको धारणा अनुसार राज्य झण्डै अधिक संख्यक व्यक्तिहरूको त्यो समुदाय हो जसको एउटा निश्चित भूभागमा बसोबास होस्, जसको एउटा सुसंगठित सरकार होस्, जुन वाह्य नियन्त्रणबाट पूर्णत या अधिकांशतः स्वतन्त्र होत् र जसको आज्ञाको पालन जनसंख्याको ठूलो भागने स्वभावले नै गरोस् ।(The state as a concept of political science and public law is a community of person more or less numerous. permanently occupying a definite portion of territory. independent or nearly so, of external control and possessing and organized government to which the great body of inhabitants render habitual obedience.) - Garner

10.  “कुनै निश्चित भू–भागमा राजनीतिक रुपले संगठित जनसमुदायलाई राज्य भन्दछन्” - ब्लन्सली

11.  जसरी राज्यको वैयक्तिक आधार जनता हो, त्यसैगरी भौतिक आधार भूमि हो । जनताले त्यस बेलासम्म राज्यको स्वरुप ग्रहण गर्दैन जबसम्म त्यसको कुनै निश्चित भूभाग हुदैन । - ब्लन्सली

12.  राज्य त्यस्तो मानव समुदाय हो जसले निश्चित भूभागमा वैधानिक ढंगले भौतिक बल प्रयोग गर्ने एकाधिकारको दावी गर्छ।(State is a human community that....claims the monopoly of the legimate use of physical force within a given territory.) - Max Weber

म्याक्स वेबरको परिभाषाले राज्यका ४ तत्वहरू मानव समुदाय, बल प्रयोगको एकाधिकार, वैधानिकता र निश्चित भूभाग रहने कुरा उल्लेख भएको छ।

राज्यका विशेषताहरू (Some Important features of State)

·    राज्य सार्वभौमसत्ता सम्पन्न हुन्छ ।      

·    राज्यका संयन्त्रहरू सार्वजनिक हुन्छन् ।

·    राज्य वैधानिकताको प्रयोग हो।

·    राज्य शासनको माध्यम हो।

·    राज्य भौगोलिक संघ हो।

नेपालको सन्दर्भमा राज्य (State) :

+नेपालमा पहिलोपल्ट नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ संविधानले राज्यको परिभाषा गरेको हो।

+नेपाल एक स्वतन्त्र, अविभाज्य,सार्वभौमसत्ता सम्पन्न,धर्मनिरपेक्ष,समावेशी र पूर्ण लोकतान्त्रिक राज्य हो।–नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ को धारा ४

+नेपालको संविधान (२०७२) ले राज्यको परिभाषामा नेपाल स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्ता सम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतन्त्रात्मक, समाजवाद उन्मुख,संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य हो भनी धारा ४(१) मा परिभाषा गरेको छ । (धर्मनिरपेक्ष भन्नाले सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षण लगायत धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सम्झनुपर्दछ भनी स्पष्टीकरण दिइएको छ।)

+नेपालको क्षेत्र देहाय बमोजिम हुनेछ :-

क.       यो संविधान प्रारम्भ हुँदाका बखतको क्षेत्र, र   

ख.       यो संविधान प्रारम्भ भएपछि प्राप्त हुने क्षेत्र ।