वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली (Financial Reporting System) को अवधारणा र आवश्यकताको सैद्धान्तिक आधार प्रस्तुत गर्नुहोस् । नेपालमा वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली अत्यन्त कमजोर भएकोले आर्थिक अनुशासन कायम गर्न कठिन भएको भनाई प्रति आफ्नो धारणा राख्दै नेपालमा वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीलाई लागु गर्न आफ्ना मौलिक सुझावहरू दिनुहोस् ।

वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीको अवधारणा र यसको सैद्धान्तिक आवश्यकता:

वित्त व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउने विभिन्न पक्षहरू मध्ये प्रतिवेदन प्रणाली एक महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । यसले वित्त प्रणालीको यथार्थ चित्रण गरी भावी निर्णयका लागि सम्बन्धित पक्षलाई सूचना प्रदान गर्दछ ।

सार्वजनिक वित्तको अभ्यास राज्यको उत्पत्ति सँगै भएको भए तापनि वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीको व्यवस्था धेरै पछि भएको हो । विसौ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म वित्तीय श्रोत आन्तरिक रूपमा मात्र प्राप्त हुने र लेखाङ्कन प्रणाली समेत राष्ट्रहरू पिच्छे नै फरक फरक हुने गरेकोले वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली समेत आ-आफ्नो देशको वित्तीय कानून अनुरुप हुने गरेको पाइन्छ । समय क्रम सँगै सार्वजनिक वित्तीय श्रोतमा वैदेशिक सहायता समेत समावेश हुन गरेकोले सम्बन्धित समेत वोधगम्य हुने गरी वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस भयो । दातृ निकायहरूलाई सबै राष्ट्रहरूको आर्थिक कारोबारको लेखाङ्कन तथा प्रतिवेदन प्रणालीमा एकरूपता कायम गरी अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नै वोधगम्य बनाउन सार्वजनिक क्षेत्रको लागि International Public Sector Accounting Standard Board (IPSAB) गठन भई IPSAS मानदण्ड जारी गयो भने व्यावसायिक क्षेत्रको लागि International Financial Reporting Standards (IFRS) जारी भयो।

नेपालले पनि आफ्ना वित्तीय लेखाङ्कन तथा प्रतिवेदन प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल बनाउन नेपाल लेखामान बोर्डको गठन गरी सार्वजनिक क्षेत्रमा बोर्डबाट तर्जुमा भई नेपाल सरकारबाट स्वीकृत भएको IPSAS मा आधारित Nepal Public Sector Accounting Standard (NPSAS) लागु गयो भने व्यावसायिक क्षेत्रमा IFRS मा आधारित Nepal Financial Reporting Standards (NFRS) जारी गयो ।

माथि उल्लिखित सन्दर्भलाई समेत विश्लेषण गर्दा वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीको सैद्धान्तिक आवश्यकतालाई देहाय अनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ।

आर्थिक कारोबारलाई पारदर्शी, लागत प्रभावी, नतिजामुखी र जबाफदेही बनाइ वित्तीय अनुशासन कायम गराउन,

·       आर्थिक कारोबारको सम्पूर्ण सूचनाहरू प्राप्त गरी वित्त सम्बन्धी आवश्यक नीति तथा निर्णयमा सहजता ल्याउन,

·       वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल बनाउन,

·       वित्तीय कारोबारको यथार्थ चित्रण गरी Financial Health मापन गर्न,

·       आर्थिक कारोबार गर्ने निकाय तथा पदाधिकारी हरूलाई जबाफदेही र जिम्मेवार बनाउन,

·       वास्तविक वित्तीय कारोबारको जानकारी सरोकारवाला वर्गलाई गराई विश्वसनीयता कायम गर्न,

·       Comprehensive Integrated Data एकीकृत रूपमा प्राप्त गर्न,

·       वित्त व्यवस्थापनको क्षेत्रमा थप अध्ययन अनुसन्धान र विकास गर्न,

आर्थिक अनुशासन कायम हुन नसक्नुमा कमजोर वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली हो, यसमा मेरो धारणा:

कमजोर वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीको कारण आर्थिक अनुशासन कायम हुन सक्दैन भन्ने भनाई प्रति म पूर्ण रूपमा सहमत छु । वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली प्रभावकारी हुन उक्त प्रतिवेदन सबैलाई वोधगम्य हुने, Data मा Accuracy भएको, अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल, Comprehensive and Integrated, Reliable, Relevant, Up to Date, Comparable, Timely Dissemination र निश्चित ढाँचामा हुनु आवश्यक छ ।

नेपालको वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीमा अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्डहरूको पूर्ण पालना भई नसकेको, शीर्षकगत, निकायगत तथा तहगत रूपमा छुट्टाछुट्टै Software प्रणालीहरूको विकास गरिदा Data मा Accuracy नदेखिनुको साथै सबै किसिमको Data हरू Comprehensive and Integrated रूपमा प्राप्त गर्न कठिनाइ भएको, Data मा Accuracy नदेखिंदा अन्तर्राष्ट्रिय तहमा विश्वसनीयता कमजोर हुन पुगेको तथा प्रदेश र स्थानीय तहबाट प्रतिवेदन गर्ने ढाँचामा एकरूपता कायम हुन नसकेको र यी संघीय इकाई बाट एकीकृत आर्थिक विवरण प्राप्त गर्न नसक्दा समयमा नै एकीकृत वित्तीय प्रतिवेदन गर्न नसकिएको जस्ता कारणहरूले वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली कमजोर छ भन्न सकिन्छ।

यसरी वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली कमजोर हुँदा जबाफदेही संस्कृतिको अभाव हुने, आर्थिक कारोबार तथा सम्पत्तिको यथार्थ चित्रण नहुने जसको कारण स्रोत साधनको दुरुपयोग बढ्न सक्ने, कार्यसम्पादन Tracking गर्न कठिनाइ हुने, कार्यसम्पादनमा गलत मनोवृत्तिले प्रश्रय पाउने, कानूनको उल्लङ्घन गर्ने संस्कृतिको विकास हुने जस्ता प्रवृत्तिहरू बढ्दै जान्छन् जसले वित्तीय अनुशासन कमजोर हुन पुग्छ ।

यसका साथै, समयमा नै वित्तीय प्रतिवेदन प्राप्त नहुँदा सरोकारवाला वर्गलाई वित्त व्यवस्थाको यथार्थ अवस्थाको जानकारी नहुने हुँदा वित्त व्यवस्थाको क्षेत्रमा अवलम्बन गर्नुपर्ने सुधारका क्षेत्रहरू पहिचान गर्न कठिनाइ हुन्छ । नैतिकता, इमानदारिता र सदाचारिता जस्ता विषयहरूमा क्षयीकरण आउन सक्छ । स्रोत साधनको महत्तम उपयोग गर्न सकिँदैन । विनियोजन कुशलता र कार्यान्वयन दक्षता कमजोर हुन सक्छ । पारदर्शिता, नतिजामुखी र लागत प्रभावी कार्य संस्कृतिको उल्लङ्घन हुन सक्छ । कमजोर वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली हुँदा यी र यस्तै प्रकृतिका गलत कार्य संस्कृतिको विकास हुन गई आर्थिक अनुशासन कमजोर हुन पुग्छ ।

 

वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीलाई पूर्ण रुपमा लाग गर्न व्यवहारिक सुझाव:

नेपालको वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीमा रहेका समस्याहरूलाई निराकरण गर्दै आर्थिक अनुशासन कायम गर्न देहाय बमोजिमका व्यवहारिक सुझाव अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ ।

·       NPSAS Based Online Reporting System लाई संघ, प्रदेश र स्थानीय तीनै तहमा संस्थागत गरी सो अनुरूपको प्रतिवेदन गर्ने प्रणालीको विकास गर्ने,

·       आर्थिक कारोबारको लेखाङ्कन तथा वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली सुदृढ गर्न विकास गरिएका विभिन्न प्रणालीहरूलाई समसामयिक रूपमा उच्च भर्सनयुक्त बनाउँदै अद्यावधिक र एकीकृत गर्ने,

·       शीर्षकगत,तहगत तथा निकायगत रूपमा छुट्टाछुट्टै रूपमा विकास गरिएका Software प्रणालीहरू जस्तैः Financial Management Information System (FMIS), RMIS, SuTRA, CGAS, TSA, BMIS, LMBIS, PLMBIS, VRS को Integration गरी एउटै Portal बाट Comprehensive and Integrated Data हरू स्वचालित रूपमा प्राप्त गर्न सक्ने गरी Seamless Flow हुने व्यवस्था मिलाउने,

·       विद्यमान Manual र System Based मा रहेको दोहोरो प्रतिवेदन प्रणाली अन्त्य गर्दै पुर्णतया Automatic Online Based Reporting System को लागि आवश्यक प्रविधिगत संयन्त्रको विकास गर्ने,

·       प्रदेश तथा स्थानीय तहमा आर्थिक तहमा आर्थिक कारोबारमा संलग्न जनशक्तिहरूको लेखाङ्कन तथा प्रतिवेदन प्रणाली सम्बन्धमा तालिम, अभिमुखीकरण र विभिन्न उत्प्रेरणाको माध्यम मार्फत क्षमता विकास गरी समयमा नै एकीकृत प्रतिवेदन उपलब्ध गराउन जिम्मेवार बनाउने,

·       सबै आर्थिक कारोबारहरूलाई एकमुष्ट रूपमा प्रतिवेदन गर्न सकिने  Integrated Financial Management Information System विकास गरी लागु गर्ने,

·       Chart of Activities लाई व्यवस्थित गर्न यसको Standards विकास गरी क्रियाकलापमा आधारित भएर वित्तीय प्रतिवेदन गर्ने कार्य संस्कृतिको विकास गर्ने,

·       आर्थिक कारोबार गर्ने निकायहरूमा उच्च आधुनिक भर्सनको प्रविधिगत पूर्वाधार विकास र नेटवर्किङ विकास गरी समय समयमा प्रणालीमा देखिने समस्याहरू जस्तैः Server Down, Hacking को अन्त्य गर्ने,

·       अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषबाट जारी Government Financial Statistic Manual, 2014 सँग Compatible हुने गरी Reporting गर्ने प्रणालीको विकास गर्ने,

·       प्रदेश तथा स्थानीय तहबाट प्राप्त गर्ने प्रतिवेदनमा एकरूपता कायम गर्न संघीय सरकारले आवश्यक प्रतिवेदन ढाँचाको विकास गरी उपलब्ध गराउने,

·       विद्यमान मलेप वित्तीय प्रतिवेदनका लागि तयार गरिएका महालेखा परीक्षक फारमहरूलाई समसामयिक बनाउने,

निष्कर्षः

प्रभावकारी वित्त व्यवस्थापनको लागि कुशल वित्तीय प्रतिवेदन पूर्व सर्त हो । कमजोर वित्त प्रतिवेदन प्रणालीले स्रोतसाधनको दुरुपयोग हुन गई वित्तीय अनुशासन कमजोर हुन पुगेको देखिन्छ । विद्यमान वित्तीय प्रतिवेदन प्रणालीलाई समसामयिक, प्रविधिमैत्री र अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल बनाइ व्यवहारिक अभ्यासमा खरो उतार्न सके वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली प्रभावकारी हुने देखिन्छ ।

 

x