नेपालको लेखामान तथा लेखापरीक्षण मान प्रणालीमा संरचनात्मक तथा अन्य समस्याहरूले गर्दा यो प्रणाली चुस्त, स्वस्थ र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको हुन सकिरहेको छैन । यससम्बन्धी विभिन्न नियामक निकायहरू जस्तो ICAN (Institute of Charter Accounts Nepal), नेपाल लेखामान बोर्ड, नेपाल लेखा परीक्षणमान बोर्ड तथा लेखा परीक्षणको सर्वोच्च निकायको रूपमा महालेखा परीक्षकको कार्यालय रहेका छन् । एकातर्फ ती निकायहरूका नियमन, सुपरिवेक्षण र अनुगमन प्रभावकारी हुन सकेको छैन भने अर्कोतर्फ यसलाई कार्यान्वयन गर्ने संस्थाहरू तथा महालेखा नियन्त्रक कार्यालयको कार्यान्वयन स्थिति स्तरीय र प्रभावकारी हुनुको सट्टा कमजोर रहेको छ पनि भनिन्छ । नेपाल लेखामान, नेपाल सार्वजनिक क्षेत्र लेखामान, नेपाल वित्तीय प्रतिवेदन प्रणाली, नेपाल लेखापरीक्षणमान नेपालको लेखा प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको बनाउने उद्देश्यले लागू गरिएको भए तापनि अझैसम्म अपेक्षित रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको देखिंदैन । यसै कारण अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रले नेपालको लेखा प्रणालीलाई विश्वास नगरी अन्तर्राष्ट्रिय अडिटर लाई मात्र विश्वास गर्ने गरेको पाइन्छ । त्यस्तै ICAN बाट हुने रजिस्टर्ड लेखा परीक्षक र चार्टर्ड एकाउन्टेन्टको नियमन पनि खासै प्रभावकारी हुन सकेको देखिंदैन । यसले आफ्नो सदस्यहरूलाई कारबाही गर्न सकिरहेको छैन जसको कारण सरकारको बेरुजु प्रत्येक वर्ष बढिरहेको छ । प्रस्तुत सन्दर्भमा नेपालको लेखामान, लेखा परीक्षणमान प्रणालीमा देखिएका संस्थागत तथा कार्यान्वयन स्तरका समस्याहरू केलाउँदै सुधारका लागि कार्यान्वयनयोग्य सुझावहरू प्रस्तुत गरी कार्यान्वयन गर्ने उपयुक्त कार्य ढाँचा समेत तयार गर्नुहोस्। २०

विषय प्रवेश: 

आर्थिक कारोबार गर्दा राखिने लेखाको सम्बन्धमा अवलम्बन गरिएका सिद्धान्त तथा मानदण्डहरू नै लेखामान हुन भने त्यस्तो लेखाको जाँचबुझ एवं परीक्षण गर्दा अवलम्बन गरिएका सिद्धान्त तथा मानदण्डहरू लेखापरीक्षण मान हुन । यस्ता मानदण्ड एवं सिद्धान्तहरू राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्वीकार्य हुन्छन् । नेपालले लेखा तथा लेखा परीक्षण कार्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल बनाउन आवश्यक विभिन्न संस्थागत, नीतिगत तथा कार्यगत प्रयासहरू गरेको पाइन्छ । यद्यपि यस्ता प्रयासहरू प्रभावकारी हुन नसक्दा यस क्षेत्रमा अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न सकिएको देखिदैन।

नेपालको लेखामान तथा लेखा परीक्षणमान प्रणालीमा देखिएका संस्थागत एवं कार्यान्वयन स्तरका समस्याहरू:

नेपालको लेखामान तथा लेखा परीक्षण मानहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल हुने गरी राष्ट्रिय परिवेशमा तर्जुमा गर्न, सोको कार्यान्वयन गर्न एवं आवश्यक नियमन गर्न नेपाल लेखामान बोर्ड, नेपाल लेखा परीक्षणमान बोर्ड, महालेखा नियन्त्रक कार्यालय, नेपाल चाटर्ड एकाउन्टेन्ट संस्था (ICAN) तथा महालेखा परीक्षकको कार्यालय जस्ता निकायहरू जिम्मेवार रहेका छन् । यद्यपि मानदण्डहरूको तर्जुमा, कार्यान्वयन र नियमनको सम्बन्धमा देखिएका संस्थागत एवं कार्यान्वयन स्तरका समस्याहरूको  कारण यस्तो व्यवस्था प्रभावकारी हुन सकेको देखिदैन । यस परिदृश्यमा देखिएका समस्याहरूलाई देहायअनुसार उल्लेख गरिएको छ ।

संस्थागत समस्याहरू:

Ø मानदण्डहरूको तर्जुमा गर्ने, सोको कार्यान्वयन गर्ने र नियमन गर्ने निकाय बिच प्रभावकारी समन्वय हुन नसक्नु ।

Ø जिम्मेवार निकायहरूको संस्थागत क्षमताको सुदृढीकरण हुन नसक्नु, नियमन गर्ने निकायहरू आफ्नै आन्तरिक समस्याहरूमा रुमलिनु, संस्थागत सक्षमता कमजोर हुनु ।

Ø लेखा परीक्षण गर्ने निकायमा सूचना प्रविधिको एकीकृत डाटा सेन्टरको विकास गरी सबै प्रकारका सरकारी डाटाहरूलाई रियल टाइममा नै सूचना प्रवाह गर्न सक्ने गरी आधुनिक प्रविधिमैत्री बनाउन नसक्नु।

Ø नियामक निकायहरूलाई संघीय संरचना अनुरूप प्रत्येक प्रदेशमा एक एक वटा हुने गरी पुनर्संरचना गर्न नसकिनु ।

Ø बढ्दो कार्यक्षेत्र अनुरूप तुलनात्मक रूपमा जनशक्ति कम हुनु ।

Ø नेपाल चाटर्ड एकाउन्टेन्ट संस्था (ICAN) ले आफ्ना सदस्यहरुलाई प्रभावकारी रुपमा नियमन गर्न नसक्नु ।

Ø नेपाल चाटर्ड एकाउन्टेन्ट संस्था (ICAN) अन्तर्गतका Disciplinary committee तथा Quality Assurance Board क्रियाशील नहुनु ।

कार्यान्वयन स्तरका समस्याहरू:

Ø लेखा मानदण्ड तथा लेखा परीक्षण मानदण्डहरू बिच एक आपसमा सामाञ्जस्यता नहुँदा कार्य सञ्चालन तथा नियमनमा एकरूपता कायम हुन नसक्नु ।

Ø लेखा तथा लेखा परीक्षण मानदण्ड अनुरूप कानूनी व्यवस्थामा पुर्ण रुपमा परिमार्जन नहुनु ।

Ø जोखिममा आधारित सूचकको आधारमा निकायहरूको वर्गीकरण गरी जोखिमयुक्त निकायहरूको लेखा परीक्षणमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु।

Ø आर्थिक कारोबार लाइ सूचना प्रविधिमा आबद्ध गर्न क्रमशः विभिन्न Software प्रणालीहरूको विकास गरिएको भए तापनि यस्ता प्रणालीहरू निकायगत तथा तहगत रूपमा छुट्टाछुट्टै हुँदा Data मा Accuracy नहुने समस्या एकातिर छ भने अर्कोतिर उच्च आधुनिक भर्सनको प्रविधिको अभावमा विभिन्न प्रणालीगत समस्याहरू देखा परी यसको दिगोपना कायम गर्न कठिनाइ हुनु ।

Ø विकसित गरिएका प्रणाली तथा लेखा मानदण्ड र लेखा परीक्षण मानदण्डको सम्बन्धमा सरोकारवाला वर्गलाई Well Orient गर्न नसकिनु ।

Ø यस्ता मानदण्डहरू सबैले सरल तरिकाले बुझ्न सक्ने गरी सरलीकरण गर्दै सरोकारवाला निकायहरूलाई प्रचारप्रसार गर्न नसकिनु, नेपाल लेखामान बोर्ड, लेखापरीक्षण बोर्ड तथा ICAN बाट प्रकाशित Online श्रोत सामग्रीमा समेत सबैको सहज पहुँच हुन नसक्नु, अनलाइन स्रोत सामग्रीको लागि शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था यथावत् हुनु ।

Ø कार्यान्वयन कार्य योजनाको तर्जुमा गरी सम्भावित जोखिमको पहिचान गर्दै कार्यान्वयनमा लैजान नसक्नु ।

Ø कार्य सञ्चालन स्तरमा मानदण्डहरूको अभ्यास र प्रयोगको विषयलाई दण्ड, पुरस्कार तथा कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन प्रणाली सँग आबद्ध गर्न नसकिनु ।

Ø नैतिकता, इमानदारिता, सदाचारिता र व्यावसायिकताको पक्षबाट विचलित भई कार्यसम्पादन गर्न चाहने मनोवृत्तिले वित्तीय अनुशासन कमजोर हुनु । विनियोजन कुशलता र कार्यान्वयन दक्षताको अभाव हुनु ।

Ø स्रोत साधनको अपर्याप्तता हुनु ।

Ø लेखामान एवं लेखापरीक्षणमान सँग सम्बन्धित कर्मचारीको कार्य दक्षताको अभाव रहेको ।

प्रभावकारी बनाउन अवलम्बन गर्नुपर्ने उपायहरू:

लेखा मानदण्ड तथा लेखा परीक्षण मानदण्ड कार्यान्वयन र नियमनको सम्बन्धमा देखिएका समस्याहरूलाई निराकरण गर्न देहाय बमोजिमका उपायहरू अवलम्बन गर्नु आवश्यक छ ।

 

संस्थागत समस्या समाधान गर्न अवलम्बन गर्नुपर्ने उपायहरू:

Ø मानदण्डहरूको तर्जुमा, कार्यान्वयन र नियमन गर्ने निकाय बिच निकायगत तथा कार्यगत समन्वय कायम गर्ने ।

Ø नियामक तथा कार्य सञ्चालन तहका सबै संस्थाहरूको संस्थागत क्षमताको सुदृढीकरण गर्ने ।

Ø कानूनहरुलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल हुने गरी परिमार्जन गर्ने, पर्याप्त स्रोतसाधनको व्यवस्था गर्ने, बहुसीप युक्त जनशक्तिको विकास गर्न तालिम लगायतका क्षमता विकास कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने ।

Ø लेखाङ्कन तथा लेखा परीक्षण कार्यमा सूचना प्रविधिको महत्तम उपयोगलाई जोड दिने, नियामक निकायमा एकीकृत डाटा सेन्टरको विकास गरी सबै प्रकारका सरकारी डाटाहरूलाई रियल टाइममा नै सूचना प्रवाह गर्न सक्ने गरी आधुनिक प्रविधिमैत्री बनाउने ।

Ø लेखाङ्कन तथा प्रतिवेदनको सन्दर्भमा हाल सञ्चालनमा ल्याइएका प्रणालीहरू बिच एकीकरण गर्ने र सम्पूर्ण कारोबारलाई विद्युतीय प्रणालीमा आबद्ध गर्न आवश्यक प्रविधिगत पूर्वाधार, प्रविधिमैत्री जनशक्ति र सो अनुरूपको कानूनी व्यवस्थाको प्रबन्ध मिलाउने ।

Ø नियामक निकायहरूलाई संघीय संरचना अनुरूप प्रत्येक प्रदेशमा एक रहने गरी पुनर्संरचना गर्ने।

Ø चार्टर्ड एकाउन्टेण्टहरुलाई कानूनको दायरामा राख्न सो सँग सम्बन्धित नियामक निकायहरूलाई क्रियाशील तुल्याउने ।

Ø नेपाल चाटर्ड एकाउन्टेन्ट संस्था (ICAN) को भूमिकालाई प्रभावकारी बनाई सो अन्तर्गतको Disciplinary committee तथा Quality Assurance Board लाई क्रियाशील तुल्याउने ।

कार्यान्वयन स्तरका समस्या समाधानका लागि अवलम्बन गर्नुपर्ने उपायहरू:

Ø लेखा मानदण्ड तथा लेखा परीक्षण मानदण्डहरू बिच एक आपसमा सामाञ्जस्यता कायम गर्नुपर्ने।

Ø जोखिममा आधारित सूचकको आधारमा निकायहरुको वर्गीकरण गरी जोखिमयुक्त निकायहरूको लेखा परीक्षणमा ध्यान केन्द्रित गर्ने ।

Ø विकसित गरिएका प्रणाली तथा लेखा मानदण्ड र लेखा परीक्षण मानदण्डको सम्बन्धमा सरोकारवाला वर्गलाई Well Orient गरी क्षमतावान् बनाउने ।

Ø मानदण्डहरू सबैले सरल तरिकाले बुझ्न सक्ने गरी सरलीकरण गर्दै सरोकारवाला निकायहरूलाई सहज पहुँचको व्यवस्था मिलाउने ।

Ø कार्यान्वयन कार्य योजनाको तर्जुमा गरी सम्भावित जोखिमको पहिचान गर्दै कार्यान्वयनमा लैजाने।

Ø कार्य सञ्चालन स्तरमा मानदण्डहरूको अभ्यास र प्रयोगको विषयलाई दण्ड, पुरस्कार तथा कार्यसम्पादन मूल्याकंन प्रणाली सँग आबद्ध गर्ने।

Ø लेखा एवं लेखा परीक्षणसँग सम्बन्धित सबै कर्मचारीहरूमा नैतिकता इमानदारिता, सदाचारिता र व्यावसायिकताको प्रवर्द्धन गर्ने ।

Ø विनियोजन कुशलता, कार्यान्वयन दक्षता र वित्तीय अनुशासनमा जोड दिने ।

Ø ICAN द्वारा Audit फर्महरूकै निरन्तर अनुगमन गरी आवश्यक पृष्ठपोषण दिनुपर्ने ।

सुझाव कार्यान्वयन गर्ने ढाँचा

माथि उल्लिखित सुझाव कार्यान्वयनका लागि देहायबमोजिमको कार्य ढाँचा प्रस्तुत गरिएको छ ।

 

Ø सुझावहरूलाई क्रियाकलापमा रूपान्तरण गर्ने ।

Ø क्रियाकलापलाई प्राथमिकिकरण गरी तालिकीकरण गर्ने ।

Ø स्रोत साधनको प्रबन्ध गर्ने ।

Ø जोखिमहरूको पहिचान गर्ने ।

Ø सूचकसहितको अनुगमन, मूल्याङ्कन प्रणाली अवलम्बन गर्ने ।

Ø समय सारिणीसहितको कार्य योजना बनाई कार्यान्वयन गर्ने ।

 

निष्कर्ष:

आर्थिक कारोबारको लेखाङ्कन, परीक्षण तथा प्रतिवेदन प्रणालीलाई व्यवस्थित, प्रभावकारी र अन्तर्राष्ट्रिय मानदण्ड अनुकूल बनाउन विभिन्न किसिमका लेखा तथा लेखा परीक्षण मानदण्डहरू विकसित भएका छन् । यस्ता मानदण्डहरूलाई राष्ट्रिय परिवेश अनुरूप रूपान्तरण गर्दै संस्थागत क्षमताको सुदृढीकरण मार्फत सरोकारवाला निकाय बिच कार्यगत समन्वय कायम गर्न सके Accounting and Auditing System मा सुधार हुन गई वित्त व्यवस्थापन प्रभावकारी हुने देखिन्छ ।