लोकतन्त्रलाई व्यवस्थित गर्ने सम्बन्धमा भएका कैयन आविस्कारमध्ये राजनीति र प्रशासनको सम्बन्ध तथा सीमा निर्धारण एक महत्वपूर्ण उपलव्धि हो । बेलायत तथा अमेरिकमा भएको लामो वैचारिक आन्दोलनपछि राजनीति र प्रशासनको सैद्धान्तिक सीमा विभाजन भएको भयो र विभिन्न लोकतान्त्रिक मुलुकहरुले आआफ्नो मुलुकको कानूनमा यसलाई संहितावद्ध पनि गरेका छन् । तर नेपालजस्ता अल्पविकासित मुलुकहरुमा राजनीति र प्रशासनको सम्बन्ध सौहार्द मात्र नभएको होइन कि एकअर्कामा सन्देह र सन्त्रासको स्थिति पनि देखिन्छ । बन्द राजनीतिक व्यवस्थामा आस र त्रासमा प्रशासन चलाउनु, प्रशासनलाई राजनैतिक व्यवस्थाप्रति निर्दिष्ट गर्नु स्वाभाविक हो । नेपालमा लोकतान्त्रिक व्यवस्था कार्यान्वयन भएको लामो समयसम्म राज्य सञ्चालनका दुई प्रमुख पात्रबीच असल सम्बन्ध बसेन । गणतान्त्रिक संविधान कार्यान्वयनपछि त प्रशासनलाई झनै हतप्रभ बनाइएको छ । क्षणिक फाइदामा रमाउने कर्मचारीहरु पनि अन्तत: ग्लानीबोध गर्न पुगेका छन् । शासकीय पात्रहरुको खराव सम्बन्धका बारेमा नागरिक समाज र नागरिकहरु आवाज पनि उठाउदैनन् । राजनैतिक कार्यकारी लगातार निजामती प्रशासनका मूल्यहरु अतिक्रमण गर्नमा नै रमाएको छ । सरकारलाई नियन्त्रण र सन्तुलनमा ल्याउने विपक्षी दलहरु पनि खासै आवाज उठाउँदैनन् । यसले शासन प्रणालीको स्तर लगातार ओहाल्दै लगेको छ । प्रस्तुत मामिलाको संक्षिप्त विश्लषण गर्दै यी प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् । २०

राजनीति र प्रशासनको अन्तरसम्बन्ध र सीमाका आयाहरू

 

परिचयः

-   राजनीति र प्रशासनको सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध शासन व्यवस्था सञ्चालनका लागि आवश्यक छ, नीति र ईच्छा निर्माण तथा त्यसको कार्यान्वयन

-    दुबैको आफ्नो सीमा, उत्तरदायीत्व र जिम्मेबारी हुन्छ र Merit Criteria लाई Political Criteria ले हस्तक्षेप गर्नुहुन्न

-    प्रशासनमा राजनीतिकरण गर्दा सार्वजनिक प्रशासनका मूल्य मान्यतामा क्षय पुग्छ त्यसैले प्रशासनलाई नियम कानूनको कार्यान्वयन निष्पक्ष ढंगले गर्न दिनुपर्छ

१. राजनीति र प्रशासनबीचको सीमा के हो ?

-    राजनीतिले जनताको ईच्छा प्रतिनिधित्व गर्छ, प्रशासनले इच्छालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ

-    प्रशासनमा political neutrality चाहिन्छ, राजनीतिले दैनिक कार्यमा हस्तक्षेप गर्नु हुन्न

-    राजनीति सोच, लक्ष्य , मार्गदर्शन हो प्रशासन बाटो हो

-    दैनिक शासन सञ्चालन र कार्यान्वयन तहको काम प्रशासनले गर्छ,

-     राजनीतिक जिम्मेबारी- निर्वाचित हुने, उम्मेदवार बन्ने, राजनीतिक दल र राजनीतिक निष्ठा

-    प्रशासनकि जिम्मेबारी- कानूनको कार्यान्वयन, नैतिक, आर्थिक, वित्तीय र सेवाग्राहीप्रतिको जवाफदेहीता

२. राजनीतिले प्रशासनमाथि उसैले स्थापित गरेको मूल्य मिच्नुको पछि के कस्ता देख्य र मनो बैज्ञानिक कारण छन् भन्ने ठान्नु हुन्छ

-           प्रशासनलाई राजनीतिक स्वार्थको लागि प्रयोग गरिनु- policy politics vs party politics

-           राजनीतिको अपराधिकरण हुनु

-           प्रशासनले व्यक्तिगत र निजी स्वार्थको लागि आफ्नो सीमा नाघ्नु

-           राजनीतिले प्रशासन सुधारका प्रयासमा इमान्दार प्रतिबद्धता नगर्नु

-           प्रशासनको विज्ञता, योग्यता प्रतिको कम विश्वास

-           कर्मचारीसंग सेवा सुविधाको हिसाबले प्रतिस्पर्धाको भावना

-           राजनीतिलाई समाज सेवा र राष्ट्र निर्माणको कार्य भन्दा पेशाको रूपमा, जीवन यापनको रूपमा प्रयोग गरिएको छ र नागरिक समाजका सदस्यहरू राजन

३. राजनीतिले प्रशासनलाई कसरी राजनीतिकृत गर्दछ?

-           स्वार्थको लेनदेन- Exchange of Interest

-           बजेट विनियोजन, कार्यक्रम, परियोजना आदिमा रूचि देखाएर

-           Pork barreling

-           राजनीति र प्रशासनको कार्यक्षेत्रको सीमारेखा स्पष्ट नहुनु

-           नीति चक्रको चरणको रुपमा शासन व्यवस्थालाई नबुझेर फरक फरक कार्यको रूपमा बुझाई हुँनु

-           ट्रेड युनीयन सदस्यका माध्यमबाट

४. नागरिक समाजहरु प्रशासनिक अतिक्रमणका विषयमा किन नबोलेका होलान्?

-           नागरिक समाज पनि राजनीतिक रूपमा विभाजित छ

-           नागरिक समाजको संगठन कमजोर छ

-           व्यक्तिबाद र स्वतन्त्रता भन्दा संगठन, गुट र समाजका सम्बन्धहरू बढी बलियो रहेका छन्

५. राजनीति र प्रशासनले एकअर्काबाट के कस्ता कुरा अपेक्षा गर्नुपर्छ ?

प्रशासनको अपेक्षा

-           योग्यता प्रणाली, कानूनी शासन र प्रशासन प्रणालीको अभिभावकत्व, संरक्षकत्व लिने

-           दैनिक प्रशासन, सरुवा, पदस्थापन, आर्थिक प्रशासन, लजिष्टिक व्यवस्थापन, सवारी साधन जस्ता विषयमा ध्यान नदिएर प्रशासनयनत्रलाई स्वतन्त्र रूपले काम गर्न दिने

-           विश्वासको वातावरण तयार गर्न सत्यबादिता र प्रतिवद्धता प्रकट गर्ने

-           प्रशासन यन्त्रको कानूनी सीमा, उत्तरदायीत्वको सीमा बुझेर व्यवहार गर्ने

-           बृहत्तर जनकल्याण, समग्र राष्ट्र हीतलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण गर्ने,

-           व्यापारिक वर्ग, स्वार्थ समूह र अवाञ्छित दबाबको सम्बन्धमा प्रशासनसंग सहकार्य गरी त्यसलाई हटाउन सहयोग लिने

-           प्रशासनलाई नतिजाबाट जिम्मेवार बनाउने तर अनाबश्यक दबाब नदिने,

राजनीतिको अपेक्षा

-           राजनीतिको सोच र उद्देश्य पुरा गर्न तत्पर रहने

-           कानूनी दायरामा रहेर कार्य सम्पादन गर्ने

-           राजनितिक पक्षपातपूर्ण व्यवहार र कार्य नगर्ने

-           कानूनी दायराको बारे राजनीतिक नेतृत्वलाई जानकारी गराउने

-           कानूनको कार्यान्वयनमा लचिलोपना देखाउने

-           असल  नियतले असल सल्लाह दिने

अन्त्यमा

-           प्रशासन र राजनीतिको उद्देश्य एउटै, भूमिका र उपस्थिति फरक

-           सहकार्य, समझदारी र समान बुझाईका आधारमा सम्बन्ध सुधार

-           समृद्धि, विकास, प्रजातन्त्र, सेवा प्रवाह, सामाजिक न्यायका लागि आवश्यक